">
ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΣΚΟΝΔΡΑΝΗ
Ο διεθνούς φήμης Έλληνας γλύπτης, Κώστας Βαρώτσος, με αφορμή τα εγκαίνια του έργου του «Απόβαση» στο Ότραντο, της Ιταλίας, παραχώρησε συνέντευξη στον «Τ.Θ.» και μίλησε για όλα. Ο δημιουργός του «Δρομέα», σχολιάζει την Ελλάδα της κρίσης, μιας Ελλάδας που ποτέ δεν ενδιαφέρθηκε και δεν έστειλε έναν εκπρόσωπο της να παραβρεθεί ούτε μια φορά, στα εγκαίνια των έργων του στο εξωτερικό. Την Ελλάδα που με τα λάθη της στιγμάτισε μια ολόκληρη γενιά. Παρομοιάζει την Ελλάδα με ένα σπασμένο και κατεστραμμένο βάζο που προσπαθεί να κολλήσει τα κομμάτια της και δεν τα καταφέρνει, λόγω των λάθος χειρισμών από ανθρώπους ανίκανους να την χειριστούν.
Ο Κώστας Βαρώτσος, επάνω στο τραγικό Αλβανικό πλοίο Kater I Rades, που βυθίστηκε στη θάλασσα στις 28 Μαρτίου 1997, παίρνοντας μαζί του στον βυθό 81 ανθρώπους (μετανάστες), κατάφερε να επέμβει μοναδικά, να δημιουργήσει μια νέα «Απόβαση» και να περάσει σε όλο τον κόσμο που κοιτά το έργο, ένα μήνυμα ελπίδας και όχι στεναχώριας, με έναν τρόπο που μόνο αυτός γνωρίζει και ξέρει.
Ποια ήταν η έμπνευσή σας για να δημιουργήσετε την καλλιτεχνική παρέμβαση στο ομώνυμο πλοίο;
Το πλοίο αυτό, έχει μια ιστορία μεγάλη και αποφάσισαν οι Ιταλοί να μην το πετάξουν στα σκουπίδια και να το σώσουν κατά κάποιο τρόπο. Ο δήμαρχος του Ότραντο, με κάλεσε και μου είπε εάν με ενδιαφέρει να το αναλάβω και να κάνω μια επέμβαση στο ίδιο το πλοίο. Του ζήτησα να το δω και με βοήθησαν στέλνοντας μου φωτογραφίες και φυσικά συγκλονίστηκα από την ιστορία του καθώς και από την υπέροχη ιδέα να γίνει έργο. Οι δήμαρχοι εκεί και η ομάδα τους είναι μια δυνατή μερίδα ανθρώπων του πολιτισμού, οι οποίοι φτιάξανε μια ομάδα και με κάλεσαν να φτιάξω μια επέμβαση επάνω στο ίδιο το πλοίο.
Η έμπνευση, η φάση της έμπνευσης αν θέλετε ήταν η αγωνία μου να μην εξαφανιστώ από την ίδια την δύναμη του αντικειμένου. Το αντικείμενο, αυτό κάθε αυτό, ήταν πολύ δυνατό, καθώς μέσα στην κοιλιά αυτού του πλοίου, είχαν πεθάνει 61 άτομα, γυναίκες και παιδιά και στο σύνολο 81 άνθρωποι. Ήταν πολύ δυνατή η ιστορία του, πολύ δυνατό φορμαλιστικά το ίδιο το πλοίο. Στόχος μου ήταν να μην κάνω ένα μοιρολόι πάνω σε αυτό το πλοίο, ένα «κλαψιάρικο» μνημείο, αλλά να δημιουργήσω μια πρόταση θετική, μια μετατροπή από τον θάνατο στη ζωή. Να κάνουμε το πλοίο αυτό, να ξαναζήσει μέσα σε μια άλλη διάσταση, την διάσταση της τέχνης. Μια διάσταση ολιστική, όπου το καράβι να ταξιδέψει και πάλι, σε μια άλλη διάσταση μεταφέροντας κάποια μηνύματα πολιτικά. Τα πολιτικά μηνύματα που είχα στο μυαλό μου ήταν η αδελφότητα μεταξύ των λαών, η σημασία αυτού του στενού του τριγώνου, Ελλάδα, Αλβανία, Ιταλία. Ένα τρίγωνο που επί χιλιάδες χρόνια αντάλλασε πολιτισμούς αλλά και υπήρξε σταυροδρόμι μεγάλων εξελίξεων σε επίπεδο πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό. Επίσης να μην λησμονούμε πως στην περιοχή του Ότραντο, βρίσκονται τα ελληνόφωνα χωριά μας, εκεί που μιλάνε γκρίκο. Αυτό συνδυάστηκε με όλη αυτήν την ελληνικότητα της περιοχής αυτής και φυσικά είχα στο μυαλό μου ένα πλαίσιο πολύ ενδιαφέρον για να εμπνευστώ.
Ο στόχος ήταν να ξαναζήσει από την αρχή το έργο και να ξαναταξιδέψει κάτω από μια άλλη διάσταση μεταφέροντας καινούργια μηνύματα που η Ευρώπη αυτή την στιγμή αρχίζει και ξεχνάει.
Στην Ευρώπη αυτή τη στιγμή υπάρχει μεγάλος ρατσισμός, μεγάλος εθνικισμός και φασιστικά κινήματα αρχίζουν να αναδύονται με επικίνδυνο τρόπο. Αυτά τα νοιώθω και τα συναντώ εγώ, διότι ως συνήθως ταξιδεύω. Για παράδειγμα, στην Ελβετία που ήμουν πριν λίγο καιρό, κάνοντας ένα άλλο έργο, τα είχα δει αυτά τα φαινόμενα. Υπάρχει δηλαδή μια συρρίκνωση του Ευρωπαϊκού ιδεώδους και των ιδεών που φτιάχτηκε η Ευρώπη. Είναι μια επικίνδυνη στιγμή. Δεν είναι η οικονομική κρίση μόνο, υπάρχει και μια κρίση ιδεολογική, υπαρξιακή και πολιτική, που αγγίζει όλα τα επίπεδα. Μια καταστροφή.
Σαν Έλληνας αντιμετωπίσατε ρατσισμό στο εξωτερικό;
Στο εξωτερικό εγώ, είμαι ο Κώστας Βαρώτσος, δεν είμαι η Ελλάδα η ίδια. Αλλά μεταφέρω όπου πάω την Ελλάδα. Όλα τα κανάλια και όλοι οι δημοσιογράφοι με ρωτάνε τι συμβαίνει στη χώρα μας. Όλοι έχουν τα βλέμματα τους στραμμένα στην Ελλάδα και ανησυχούν. Μπορώ να σας πω ότι είναι πολλοί από τον Ιταλικό λαό, οι οποίοι μας βλέπουν με επιείκεια και συμπάθεια σχετικά με τις καταστάσεις που ζούμε. Έχω δουλέψει μαζί τους και τους ξέρω πολύ καλά. Έχουν μεγάλη κουλτούρα. Είναι ο λαός που πέρασε την Αναγέννηση κατέχει πολύ βαθιά την ελληνική κουλτούρα. Περισσότερο από εμάς. Εμείς είμαστε βυζαντινοί. Η Ελλάδα λοιπόν είναι ο τόπος καταγωγής τους αν θέλετε, ο πολιτισμικός τόπος καταγωγής τους.
Βλέποντας την Ελλάδα στην κατάσταση αυτή, που την φέρανε σήμερα τα «γουρούνια», στεναχωριούνται, διότι και αυτοί έχουν τα δικά τους τα προβλήματα. Είμαστε διαρκώς στα κανάλια. Διότι οι χειρισμοί που γίνανε ήταν λάθος. Και από την Ελλάδα μέσα, αλλά και από την ευρωπαϊκή κοινότητα, την τρόικα κ.λ.π. Γίνανε λάθη. Και μας οδηγήσανε στην εξαθλίωση, σε αυτό που ζούμε σήμερα.
Σε παλιότερη συνέντευξη σας είχατε δηλώσει «η Ελλάδα ιστορικά είναι μια σειρά από σπασμένα βάζα. Μια ζωή προσπαθούμε να βάλουμε τα θραύσματα μαζί. Και να ξαναφτιάξουμε το βάζο μας». Πιστεύετε ότι η χώρα μας, την συγκεκριμένη χρονική στιγμή, είναι ένα σπασμένο βάζο που χρειάζεται να κολλήσει τα κομμάτια της;
Νομίζω ότι τώρα σπάσανε και αυτά τα μισοκολλημένα. Είναι σαν να είχαμε φτιάξει το μισό βάζο και να το σπάσαμε και αυτό. Ακόμη χειρότερη η κατάσταση σήμερα. Εκεί που πήγαμε να κολλήσουμε τα κομμάτια μας, ήρθε κάποιος ανόητος και έδωσε μια κλοτσιά και τα έσπασε, ξανά. Αυτό έχει γίνει σήμερα.
Τι πιστεύετε ότι πρέπει να γίνει σήμερα για να ξανακολληθούν αυτά τα κομμάτια;
Έγινε μεγάλη ζημιά στην Ελλάδα. Και όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο. Έγινε και σε επίπεδο πολιτισμικό. Η μεταπολιτευτική Ελλάδα ήταν μια Ελλάδα η οποία πρόδωσε την Ελλάδα. Εκείνη η γενιά, ήταν μια γενιά η οποία πρόδωσε την πατρίδα μας. Για να ωφεληθεί η ίδια, κάτι πολύ επικίνδυνο φυσικά. Αυτό δεν είναι επικίνδυνο λόγω του γεγονότος ότι συνέβη δηλαδή, αλλά διότι σε κάθε τέτοια στιγμή, είναι έτοιμες δυνάμεις του κακού να επέμβουν και να βρεθούμε πάλι σε πολύ δύσκολες εσωτερικές καταστάσεις. Δικτατορίες και καταστάσεις που οδήγησαν τον ελληνικό λαό ακόμη πιο πίσω. Αυτός είναι ο κίνδυνος από τη μια και από την άλλη η ζημιά που έγινε ήταν πολιτισμική. Δηλαδή αντί να προσδιοριστεί ένα πολιτισμικό δεδομένο και να μπορέσει με τα χρόνια να βρει η Ελλάδα, μετά την μεταπολίτευση, ένα πολιτισμικό στίγμα και να μπορέσει να το υποστηρίξει, και δεν εννοώ μόνο στην τέχνη εννοώ ένα πολιτισμικό, παραγωγικό στίγμα γενικότερα, και να το υποστηρίξει και να το επιβάλλει ας πούμε, είχε μια ομάδα «κλεφτών και αρματολών» οι οποίοι πήραν την εξουσία και λεηλάτησαν τα πάντα. Και ενίοτε όλους εμάς που ήμασταν από κάτω.
Εγώ το έζησα στο πετσί μου και στην τέχνη και στο πανεπιστήμιο και παντού. Από αυτές τις ομάδες των «κλεφτών και των αρματολών», που δυστυχώς λυμαίνουν ακόμη την Ελλάδα, δεν την έχουν αφήσει, είναι ακόμη στην εξουσία και μας χλευάζουν κιόλας.
Η χώρα δεν βρέθηκε πότε σε τέτοιο σημείο ξανά από την ίδρυση της. Σε χειρότερο σημείο δεν έχει βρεθεί η Ελλάδα από την παρούσα κατάσταση που βρίσκεται τώρα ιστορικά. Η αυτοεκτίμηση του Έλληνα, δεν έχει φτάσει ποτέ σε τέτοιο σημείο, ούτε την περίοδο του εμφυλίου. Διότι τότε, τα ιδεολογικά ήταν πολύ μπερδεμένα. Αλλά τότε δυστυχώς δεν το καταλαβαίναμε, το είδαμε στην πορεία. Αλλά αυτήν την στιγμή δεν δικαιολογείτε να έχουμε φτάσει σε αυτήν την κατάσταση. Είναι συγκλονιστικό αυτό που συμβαίνει.
Εγώ σε αυτή τη φάση που βρίσκεται η χώρα, είχα αυτό το project, το οποίο ήταν ένα τραγικό project και βέβαια το συνέδεσα μέσα μου υποσυνείδητα, με την τραγικότητα που ζούμε. Είπα να δώσω ζωή για να ξαναδώσω ένα μήνυμα. Οι φίλοι μου οι Ιταλοί το καταλάβανε, το προωθήσανε και το δείξανε. Φανταστείτε ότι κάλεσαν και τον υπουργό πολιτισμού της Ελλάδας, ο οποίος ούτε ένα ευχητήριο γράμμα δεν έστειλε. Τίποτα. Ήρθαν οι υπεύθυνοι από το υπουργείο πολιτισμού από τη Ρώμη, και πολλοί άλλοι από το εξωτερικό. Έχουν βγει πολλά πράγματα για το έργο, στο διαδίκτυο, στην Ιταλική τηλεόραση, παντού. Στα εγκαίνια είχαμε μεγάλη κινητικότητα από κόσμο, δημοσιογράφους, δημοσιεύθηκε παντού. Πήγε καλά το έργο. Από την Ελλάδα δεν ήρθε κανείς. Ήμουνα μόνος μου. Ούτε ο πρέσβης ήρθε, κανένας.
Μετά από όλα αυτά τα χρόνια προσφοράς σας στην τέχνη, ποιο θεωρείτε το ποιο σημαντικό έργο από την πορεία σας μέχρι σήμερα;
Την κάθε ιστορική στιγμή το κάθε έργο ήταν πολύ σημαντικό. Υπάρχουν έργα τα οποία είμαι δεμένος συναισθηματικά μαζί τους και άλλα με τα οποία είμαι δεμένος διανοητικά και επιστημονικά, να το θέσω έτσι. Είναι όλα σημαντικά, γιατί αντιπροσωπεύουν ουσιαστικά εκείνες τις ιδιαίτερες στιγμές που ζούσα εγώ, εκείνη την περίοδο. Οπότε δεν έχω έργα που να τα προτιμώ.
Κάθε στιγμή είχε και την ιδιαιτερότητα της. Τα έργα αυτά, δεν έγιναν μέσα σε ένα ατελιέ, και για παράδειγμα, τα έβγαλες και τα έδειξες, ήταν έργα τα οποία ήταν ολόκληρες ιστορίες, κινητοποιήσεις ανθρώπων και ομάδων, ήταν πολιτισμικά γεγονότα, δεν ήταν μια απλή έκθεση που κάναμε. Κάποια από αυτά ήταν ξεκομμένα από αυτό που λέγεται σύστημα της τέχνης, από γκαλερίστες και διευθυντές μουσείων γενικότερα. Ήταν μοναχικά πράγματα που τα έκανα μόνος μου μαζί με το λαό, που λένε! Λαϊκά έργα, ένα άλλο πράγμα.
Υπήρχε ένα έργο τέχνης (γλυπτό, πίνακας), ή ένας καλλιτέχνης που σας είχε εμπνεύσει στην αρχή ή κατά την διάρκεια της πορείας σας;
Πάρα πολλοί. Όλοι με τον τρόπο τους βοηθήσανε. Ο Ικτίνος ο Καλλικράτης, ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης, πολλοί. Είμαι δεμένος με την αρχαία ελληνική τέχνη. Με τους αρχαίους Έλληνες, χωρίς όμως να είμαι αρχαιολάτρης. Ξέρετε κάποτε αν έλεγες εμένα μου αρέσουν οι αρχαίοι Έλληνες, σε λέγανε φασίστα. Εκεί είχε φτάσει η μεταπολίτευση. Οι μεγάλοι δημοκράτες τότε έτσι λέγανε…
Κάθε εποχή έχει και τα δικά της…
Έτσι είναι, βέβαια…
Τελικά τι θεωρείτε εσείς τέχνη;
Η τέχνη δεν είναι κάτι που έχει σχέση με την οικονομία, την τεχνική και ούτε είναι κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία να το θέσω έτσι, ως ανάγκη. Δεν είναι μια ανάγκη όπως το φαί. Όμως η τέχνη, είναι ένα μυστηριώδες γεγονός που συμβαίνει στους πολιτισμούς οι οποίοι εκφράζονται μέσα από αυτήν και εκεί ο χρόνος σταματάει.
Είναι κάποιες μαγικές στιγμές, όπου σταματάει ο χρόνος και ξαφνικά γίνεται ένας καθρέπτης, ο οποίος αντιπροσωπεύει την πολιτισμική στιγμή μιας συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής. Το έργο αυτό στο Οτράντο, τώρα, αντιπροσωπεύει την Ιταλία την ιστορική στιγμή που ζούμε τώρα. Όμως αν πραγματικά είναι τέχνη, αυτό το γεγονός θα ξεκοπεί χρονικά και θα αποκτήσει μια παγκόσμια πια σημασία. Ένα πολιτισμικό γεγονός. Τέχνη είναι αυτό το οποίο, μια ομάδα ανθρώπων ή μια μονάδα θα αποφασίσουν να είναι κάτι τέτοιο, να είναι τέχνη. Και βέβαια αυτό το πράγμα για εμάς είναι τέχνη. Αυτό είναι το ρεζουμέ μιας πολιτισμικής στιγμής και δεν εννοώ καλλιτεχνικής αλλά η έκφραση του ίδιου του πολιτισμικού φαινομένου μιας γεωγραφικής περιοχής.
Είχαν ανάγκη να κάνουν αυτό το έργο οι Ιταλοί γιατί είχαν φοβερές ενοχές. Ήθελαν να εκφράσουν το πρόβλημα της μετανάστευσης και των μεταναστών. Όχι με βίαιο τρόπο, όχι με ρίξεις, αλλά με αγάπη, με κατανόηση και με ανεκτικότητα.
Αυτοί οι άνθρωποι (οι μετανάστες), φύγανε για μια καλύτερη ζωή από τον τόπο τους, δικαιούνται λοιπόν, να έχουν το δικαίωμα να αποκτήσουν μια καλύτερη ζωή σε ένα άλλο σημείο της γης. Το έργο λέγετε «Απόβαση».
Όλοι μας κάνουμε μια απόβαση στη ζωή μας κάποια στιγμή. Κάνουμε δηλαδή μια επέκταση του ίδιου μας του εαυτού. Το κάνουμε για να ζήσουμε μια καλύτερη ζωή. Για να ζήσουμε, να δώσουμε, να προσφέρουμε. Οι μετανάστες προσφέρουν κιόλας. Είναι άνθρωποι οι οποίοι δεν είναι απαραίτητα εγκληματίες, όπως τους χαρακτηρίζουμε οι περισσότεροι, οπωσδήποτε υπάρχουν μέσα σε αυτούς και κάποια κακοποιά στοιχεία, όπως υπάρχουν και ανάμεσα, σε εμάς. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι είναι έτσι, εγώ ήμουνα τυχερός. Όλοι οι μετανάστες που έχω συναντήσει ήταν μια χαρά άνθρωποι. Με βοήθησαν, μου προσέφεραν τις γνώσεις τους, δούλεψα μαζί τους, και μου δώσανε ένα χέρι βοηθείας σε αυτά που κάνω, και τους πλήρωσα φυσικά.
Και αυτοί, αυτά τα χρήματα, τα δώσανε στα παιδιά τους, φάγανε φαί, και ζήσανε μια καλύτερη ζωή. Γιατί δηλαδή; Αυτό είναι μόνο. Δεν πρέπει να πνίγονται στα πελάγη, οι άνθρωποι.
Λέμε 81 νεκροί στο πλοίο αυτό, ξέρετε πόσοι έχουν πνιγεί μέχρι στιγμής κάτω από την Αφρική που προσπαθούν να φύγουν, για μια καλύτερη ζωή; Χιλιάδες. Μέσα στις βάρκες, και αυτό δεν συμβαίνει μόνο στη Μεσόγειο, συμβαίνει στο Μεξικό και γενικότερα σε όλο τον κόσμο.
Υπήρχε πάντα η επιθυμία του ανθρώπου να ζήσει τη ζωή του καλύτερα. Έλεος δηλαδή. Όλη η Αμερική είναι βασισμένη πάνω σε αυτό. Ολόκληρος ο αμερικάνικος πολιτισμός. Αυτοί όλοι ήταν άνθρωποι που διεκδίκησαν μια καλύτερη ζωή. Γιατί λοιπόν πρέπει να τους φερόμαστε άσχημα; γιατί δεν προσπαθούμε να λύσουμε προβλήματα όλοι μαζί; γιατί τα παιδιά που γεννιούνται στη χώρα μας, δεν τους δίνουμε «χαρτιά», γιατί δεν βοηθάμε, δεν κάνουμε προγράμματα, στην Ιταλία έχουν αρχίσει να βοηθάνε, έχουν προγράμματα, έχουν μια πολιτική, προσπαθούν, κάνουν μνημεία, αλλά δυστυχώς τώρα συζητάμε άσκοπα, εδώ στην Ελλάδα δεν κάνουν άλλα και άλλα…
Πως θα θέλετε να βλέπει ο κόσμος το έργο σας αυτό την «Απόβαση»; Τι συναισθήματα θέλετε να προκαλούνται;
Εγώ ήθελα να το βλέπει αυτό ο κόσμος ως έργο. Και λιγότερο ως ένα μνημείο. Ένα μνημείο που ξεπερνάει το γεγονός του ατυχήματος, που ήταν ένα αρνητικό γεγονός. Δεν θέλω να υπερβαίνει το θλιβερό γεγονός το έργο. Θέλω το έργο να μετατρέπει το γεγονός, δηλαδή να μετατρέπετε σε ένα ολιστικό μήνυμα. Στρογγυλό ολιστικό μήνυμα. Αυτός ήταν ο στόχος μου. Να βλέπουν και να παίρνουν από το έργο αυτό ένα πλατύτερο μήνυμα. Ένα μεγαλύτερο μήνυμα, ένα πιο γενναίο μήνυμα και όχι ένα «κλαψούρισμα».
Να δίνετε την ελπίδα δηλαδή μέσα από αυτό;
Έτσι ακριβώς. Ένα θετικό μήνυμα, και το δίνουμε. Το πλοίο ξαναταξίδεψε. Αυτός ήταν ο στόχος και αυτή και η δυσκολία. Ήταν ένα πολύ δυνατό αντικείμενο.
Το who is who του Κώστα Βαρώτσου
Ο Κώστας Βαρώτσος είναι ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της σύγχρονης τέχνης. Με εικαστικές παρεμβάσεις σε όλο τον κόσμο, ο Βαρώτσος έχει δημιουργήσει σημαντικό αριθμό έργων στην Ιταλία όπως, μεταξύ άλλων, τη μνημειώδη παρέμβαση στο βουνό La Morgia στο Abruzzo, τον πέτρινο Ποιητή στο δάσος της Casacalenda, το γυάλινο Ορίζοντα για την υπαίθρια έκθεση Fresco Bosco στην Padula (σε επιμέλεια του Achille Bonito Oliva), το γλυπτό για την πλατεία Benefica στο Τορίνο, καθώς και την επέμβαση Paesagio con Rovine στην πόλη της Gibellina, μία σύνθεση που προήλθε από απομεινάρια της πόλης μετά από καταστρεπτικό σεισμό. Ακόμη στις ΗΠΑ, τον 35 μέτρων Ορίζοντα στην όψη του ουρανοξύστη του art hotel Murano στο Seattle και το έργο Συγκοινωνούντα Δοχεία μπροστά από το Δημαρχείο του Palm Beach.
Στην Ελβετία, δημιούργησε το μεγαλύτερο έργο τέχνης που έχει τοποθετηθεί σε δημόσιο χώρο και στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, στην Αίγυπτο, υπάρχει έργο του στον εξωτερικό χώρο της βιβλιοθήκης.
