">
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, συγγραφέα-ερευνητή
Ανεξαρτήτως όμως της ελλείψεως ενότητας, τα ερμαϊκά κείμενα είναι σημαντικότατα. Όπως τα Χαλδαϊκά Λόγια, έργον της εποχής του Μάρκου Αυρηλίου, μας αποκαλύπτουν τον τρόπο του σκέπτεσθαι, ή μάλλον τον τρόπον χρήσεως της σκέψεως ως είδους μαγικής μεθόδου η οποία είχε τότε κατακτήσει μεγάλη μερίδα ανθρώπων. Ο Ερμητισμός και τα Χαλδαϊκά Λόγια, παρουσιάζουν καταπληκτικές ομοιότητες με ορισμένα κείμενα του χριστιανικού γνωστικισμού. Το φαινόμενο αυτό πρέπει να οφείλεται, όχι στην άμεσο επίδραση ή στον ερανισμό, αλλά στο γεγονός ότι όλα βασίζονται σε μια κοινή πνευματική βάση και απαντούν σε ανάλογες ανάγκες της εποχής, όπως ο πόθος αμέσου αποκαλύψεως και βεβαιότητας, η διάθεση προς τον εσωτερισμό, η ροπή προς το υπερβατικό και τις αφηρημένες έννοιες, η ανησυχία της ψυχής για τη σωτηρία της, η ροπή προς θεωρία της ψυχής σε συνάρτηση με τον κόσμο και αντιστρόφως, του κόσμου σε συνάρτηση με την ψυχή.
Ο πρώτος διάλογος των ερμαϊκών κειμένων, είναι ο Ποιμάνδρης, όνομα το οποίο, κατά κοινή ομολογία, θεωρείται ως σύνθετο από τις λέξεις ποιμήν ανδρός ήτοι ποιμήν του ανθρώπου. Το όνομα αυτό, το οποίο ήταν σύνηθες κατά την εποχή εκείνη, υπονοεί τον Ύπατον Νουν, ο οποίος παρουσιάζεται στον Τρισμέγιστο και του αποκαλύπτει τα απόρρητα της κοσμογονίας, της ψυχογονίας και της εσχατολογίας.
Ο Φίλων ο Ιουδαίος, διατείνεται ότι ο νους πρέπει να καθοδηγεί τον άνθρωπο, όπως ο ποιμήν καθοδηγεί το ποίμνιό του, ενώ στην Πρόνοια του Θεού εναπόκειται η κατεύθυνση των μερών της ψυχής μας και χρειαζόμαστε ποιμένα αδιάβλητο και τελείως καλόν, ο οποίος θα παρακωλύσει τη σκέψη μας στο να αποπλανηθεί.
Στον Ποιμάνδρη αναμιγνύονται αιγυπτιακές διδασκαλίες και ίσως υπολείμματα χαλδαϊκών και περσικών δογμάτων, με ιδέες του Τιμαίου, του πρώτου κεφαλαίου της Γενέσεως και του πρώτου κεφαλαίου του κατά Iωάννην Ευαγγελίου. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι ο συγγραφέας του Ποιμάνδρη δανείσθηκε τις ιδέες από τις πηγές αυτές, αλλά καταδεικνύει τις κοινές φιλοσοφικές και κοσμογονικές αρχές όλων των εποχών.
Ο διάλογος αυτός, παρουσιάζεται ως αποκάλυψη στον Ερμή τον Τρισμέγιστο υπό του Ποιμάνδρη, του Υπάτου Θεού, ο οποίος αντιπαραβάλλεται προς τον Νουν της ελληνικής φιλοσοφίας και είναι ταυτόχρονα κοσμογονικός, ανδρογονικός, ψυχογονικός και εσχατολογικός, περιγράφων τα πεπρωμένα και την ανέλιξη της ψυχής.
Όπως στον Τίμαιο, ο Θεός κείται υπεράνω της ύλης αλλά δεν την εξάγει εκ του μηδενός, έτσι και ο Νους του Ποιμάνδρη τακτοποιεί τον Κόσμο βάσει ενός ιδανικού προτύπου, αναλόγου του κόσμου των ιδεών του Πλάτωνος, ο οποίος είναι ο Λόγος του Θεού. Διά του Λόγου αυτού ο Θεός γεννά έναν τρίτο Δημιουργό Λόγο, το Θεό του Πυρός και του Πνεύματος, που ως κοσμογονικό συμβάν αντιπαραβάλλεται με την αιγυπτιακή κοσμογονία όπου ο Φθα γεννάται από ένα ωό που εξήλθε από το στόμα του Κνηφ.
Οι θεωρήσεις αυτές παρ’ ότι έχουν αιγυπτιακή χροιά, εναρμονίζονται περισσότερο με τη φιλοσοφία του Τιμαίου, διότι το δημιουργικό αυτό πνεύμα ομοιάζει πολύ προς την ψυχή του Κόσμου.
Εάν θελήσουμε να αντιπαραβάλουμε τις ιδέες αυτές, εύκολα θα διαπιστώσουμε ότι η θεοσοφία του Ερμού, ταυτίζεται με το δόγμα της χριστιανικής τριάδας και μάλιστα με τη μορφή την οποία το παραδέχεται η Ορθόδοξος Εκκλησία, κατά την οποίαν το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα δια του Υιού.
Η ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΙΜΑΝΔΡΗ
Είναι μεγαλειώδης και φοβερή η στιγμή κατά την οποία παρουσιάζεται το υπέρτατο ον, ο πρώτος Νους, στον εν εκστάσει περιελθόντα Ερμή. Η εμφάνιση του πρώτου Νοός και ο διάλογος που επακολουθεί δεν μπορεί παρά να χαρακτηρισθεί ως μία θεία αποκάλυψη, με όλα τα χαρακτηριστικά της εκστατικής καταστάσεως της Αποκαλύψεως του Ιωάννη.
«-Τρισμέγιστος: Ἡμέραν τινὰ διελογιζόμην, περὶ τῆς φύσεως τῶν ὄντων. Εἶχον καταργήσει τὰς σωματικάς μου αἰσθήσεις καὶ ἀφήσει τὴν διάνοιάν μου νὰ πλανᾶται, ὅπως συμβαίνει εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι περιπίπτουν εἰς βαρὺν ὕπνον, εἴτε ἕνεκα πολυφαγίας, εἴτε ἐξ ὑπερκοπώσεως τοῦ σώματός των. Μοὶ ἐφάνη τότε ὅτι ἔβλεπον ἓν ὂν ἀπείρων διαστάσεων τὸ ὁποῖον μὲ ἐκάλει διὰ τοῦ ὀνόματός μου λέγον: “Τί ἐπιθυμεῖς να ἴδῃς καὶ νὰ ἀκούσης, τί δὲ θέλεις νὰ μάθῃς καὶ νὰ γνωρίσῃς”;
Τὸ ἠρώτησα: Τίς εἶσαι σύ;
-Εἶμαι ὁ Ποιμάνδρης, μοὶ ἀπεκρίθη, ὁ Νοῦς τῆς Αὐθεντίας. Γνωρίζω τί ἐπιθυμεῖς καὶ εὑρίσκομαι πανταχοῦ μετὰ σοῦ.
-Τρισμέγιστος: Ἐπιθυμῶ να κατανοήσω τὰ ὄντα, να ἐκμάθω τὴν φύσιν των καὶ να γνωρίσω τὸν Θεόν. Πόσον διακαίομαι ἵνα ἀκούσω περὶ αὐτῶν;
-Ποιμάνδρης: Πᾶν ὅ,τι ἐπιθυμεῖς νὰ μάθῃς, θὰ σοῦ τὸ διδάξω.
Τοιουτοτρόπως ὁμιλήσας, μετέβαλε μορφὴν καὶ αἰφνιδίως τὸ πᾶν μοὶ ἀπεκαλύφθη διὰ μιᾶς».
Ο τρόπος εμφανίσεως του Ποιμάνδρη στον Ερμή, ανάγει σε ομοιότητα προς την Αποκάλυψη. «Ἐγὼ Ἰωάννης... ἐγενόμην ἐν πνεύματι ἐν τῇ κυριακῇ ἡμέρᾳ, καὶ ἤκουσα φωνὴν ὀπίσω μου μεγάλην ὡς σάλπιγγος λεγούσης∙ ὃ βλέπεις γράψον εἰς βιβλίον καὶ πέμψον ταῖς ἑπτὰ ἐκκλησίαις».
Όπως προειπώθηκε, ο Ποιμάνδρης αποτελεί ένα πλήρες κοσμογονικό, ανθρωπολογικό και εσχατολογικό κείμενο. Η κοσμογονία του περιλαμβάνει μια λεπτομερή έκθεση του σχηματισμού του κόσμου εντός του πρώτου Νοός, την προΰπαρξη του φωτός εκ των άνω και την ανάδυση του σκότους εκ των κάτω.
«Παρουσιάσθη τότε πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν μου ἓν ἀκαθόριστον θέαμα: τὸ πᾶν καθίστατο ἓν ἔκλαμπρον φῶς, ἁπαλόν, τὸ ὁποῖον ὅταν τὸ ἠτένισα κατεθέλχθην. Μετ’ οὐ πολὺ εἶδον σκότος κατερχόμενον σπειροειδῶς καὶ ἐλισσόμενον ὡς ὄφις, φοβερὸν τῇ θέᾳ. Εἶτα τὸ σκότος μετεσχηματίζετο εἰς ὑγράν τινα καὶ τεταραγμένην ὑπόστασιν, ἐκπέμπουσαν καπνόν, ὡς ἀπὸ πῦρ καὶ ἐκ τῆς ὁποίας ἐξήρχετο πένθιμος καὶ ἀνεκλάλητος ἦχος. Μετὰ ταῦτα ἐξῆλθεν ἄναρθρος βοὴ ἥτις μοῦ ἐφαίνετο ὡς φωνὴ πυρός».
Ήδη το ανέκφραστον και ανεκλάλητον ον μορφοποιείται προβαλλόμενον. Η δημιουργία του κόσμου συντελείται δια της εμφανίσεως του φωτός εκ των άνω και του σκότους εκ των κάτω. Το πρώτο ζεύγος των αντιθέτων που θα συνθέσει τη δημιουργία ήδη είναι γεγονός. Και εν συνεχεία το σκότος υγροποιείται. Οι αρχές του διττού και μεταβαλλόμενου στη φύση του κόσμου, όπως το ύδωρ, είναι πλέον γεγονός.
«Ὁ ἅγιος Λόγος ἐξεχύθη ἐκ τοῦ φωτὸς τούτου καὶ ἐπέβη ἐπὶ τῆς ὑγρᾶς φύσεως, ἐκ ταύτης δὲ ἀμιγές τι πῦρ ἐξετινάχθη πρὸς τὰ ἄνω· ἦτο δὲ ἐλαφρὸν καὶ διεισδυτικόν, συγχρόνως δὲ καὶ δραστικόν. Ὁ ἀήρ, εὐκίνητος ὤν, ἠκολούθησε τὸ πυρῶδες πνεῦμα ἀνυψούμενος μέχρι τοῦ πυρός, ἀπὸ τῆς γῆς καὶ τοῦ ὕδατος, εἰς τρόπον ὥστε ἐφαίνετο ὡς νὰ ἐξέρχεται ἀπὸ τοῦ πυρός. Ἡ δὲ γῆ καὶ τὸ ὕδωρ ἔμενον ἐπὶ τόπου στενῶς συμμεμιγμένα, ὥστε νὰ μὴ δύναται νὰ διακριθῇ ἡ γῆ ἀπὸ τοῦ ὕδατος...».
Το πρώτο ζεύγος των αντιθέτων υψούμενο στο τετράγωνο δημιουργεί τα τέσσερα στοιχεία εκ των οποίων σύγκειται ο κόσμος. Τα δύο ανώτερα, πυρ και αήρ, και τα δύο κατώτερα ύδωρ και γη, τα οποία «ἐκινοῦντο ἀδιακόπως ἀπὸ τὴν ἐνέργειαν τῆς πνοῆς τοῦ Λόγου ὁ ὁποῖος ἐπεφέρετο ἐπ’ αὐτῶν». Εκπληκτική ομοιότης με τη Γένεση. «ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος». Γέν. κεφ. Α΄ 2.
Το Φως, το οποίο είναι ο Νους, ο Θεός Πατήρ, ο προϋπάρχων παντός άλλου, ακόμη και των στοιχείων που συνθέτει τη δημιουργία, εκδηλούμενος, γεννά τρόπον τινά τον Υιό, το Λόγο, που είναι η δική του προβολή στο δημιουργικό κάτοπτρο του Κόσμου.
«-Ποιμάνδρης: Τὸ φῶς ἐκεῖνο εἶμαι ἐγώ, ὁ Νοῦς, ὁ θεός σου, ἀρχαιότερος τῆς ὑγρᾶς ἐκείνης φύσεως ἥτις ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ σκότους ὁ δὲ ἐκ Νοὸς φωτεινὸς Λόγος, εἶναι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ... Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀκούει καὶ βλέπει ἐν σοί, εἶναι ὁ Λόγος τοῦ Κυρίου, ὁ δὲ Νοῦς, εἶναι ὁ Πατὴρ Θεός· δὲν δύναται δὲ νὰ διαχωρισθῇ τὸ ἓν ἀπὸ τοῦ ἄλλου διότι ἡ ἕνωσίς των ἀποτελεῖ τὴν Ζωήν», αποκαλύπτει ο Ποιμάνδρης στον Ερμή. «Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν... ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή∙ οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν πατέρα εἰ μὴ δι’ ἐμοῦ», αναφωνεί ο Ιωάννης, εκφράζοντας την ίδια διαχρονική αλήθεια.
Η οργάνωση του φωτός σε κόσμο αναρίθμητων φωτεινών δυνάμεων, δεν είναι παρά ο αρχέτυπος και προγενέστερος του αισθητού, κόσμος των ιδεών.
Ο αισθητός κόσμος σχηματίζεται με ένα είδος εσωτερικής διαιρέσεως του κατώτερου μέρους εντός της θείας θελήσεως, η οποία χρησιμοποιώντας το Λόγο, μιμείται τον ωραίο αρχέτυπο κόσμο και δίδει γένεση στις ψυχές, ενώ ο διαχωρισμός του φωτός από του πυρός, κατέχει στο εξής σταθερή θέση συνέχοντας τη δημιουργία.
«Ὅταν ἀνήγειρα τὴν κεφαλήν, εἶδον ἐν τῷ νοιΐ μου, τὸ φῶς εἰς τὰς ἀπειραρίθμους αὐτοῦ δυνάμεις, διαμορφούμενον εἰς τὸν ἀπεριόριστον κόσμον, τὸ δὲ πῦρ, συγκρατούμενον ὑπὸ ἰσχυροτάτης δυνάμεως, νὰ ἰσορροπῇ. Ἰδοὺ τί ἀντελήφθην ὁρῶν καὶ ἐνισχυόμενος ὑπὸ τοῦ λόγου τοῦ Ποιμάνδρη. Βλέπων με ἐκπληττόμενον, μοὶ εἶπε:
-Ποιμάνδρης: Εἶδες ἐν τῷ νῷ σου, τὸ εἶδος τὸ ἀρχέτυπον, τὸ προάρχον τῆς ἀπεράντου ἀρχῆς.
-Τρισμέγιστος: Καὶ τὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως, πόθεν πρόηλθον;
-Ποιμάνδρης: Ἐκ τῆς θελήσεως τοῦ Θεοῦ, ἥτις, λαβοῦσα τὸν λόγον, ἀπεμιμήθη τὴν τάξιν καὶ τὸ κάλλος τοῦ ἀρχετύπου Κόσμου καὶ ἐποίησεν τὰς ψυχάς, ἔχουσα ὡς πρότυπον αὐτὸν καί με ὑλικὸν ληφθὲν ἐξ αὐτοῦ».
Στη συνέχεια ο πρώτος Νους, ο οποίος μετέχει αμφοτέρων των γενών, όστις είναι φως και ζωή, δημιουργεί δια του Λόγου έναν δεύτερο νου, τον Δημιουργό, θεό του πυρός και του πνεύματος, ο οποίος με τη σειρά του δίδει γένεση σε επτά Κυβερνήτες των επτά πλανητικών σφαιρών επί των οποίων εξουσιάζει η Ειμαρμένη, και οι οποίοι υπενθυμίζουν τους επτά αρχαγγέλους, ηγεμόνες των πλανητικών σφαιρών, τα επτά Μαλακίμ της εβραϊκής παραδόσεως και τους επτά Αμσασπάντς των Περσών.
«Ὁ δὲ Νοῦς, ὁ Θεός, μετέχων ἀμφοτέρων τῶν γενῶν (ἀρρενόθηλυς), ὅστις εἶναι ἡ Ζωὴ καὶ τὸ Φῶς, ἐγέννησε διὰ τοῦ Λόγου ἕναν ἄλλον Νοῦν δημιουργόν, ὅστις θεὸς ὢν τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ πνεύματος, διεμόρφωσεν ἑπτὰ κυβερνήτας περιλαμβάνοντας εἰς τοὺς κύκλους των τὸν αἰσθητὸν κόσμον, ἡ δὲ διοίκησις αὐτῶν ἀπεκλήθη Εἱμαρμένη».
Αφού συντελεσθούν αυτά, ο Λόγος, εγκαταλείπει την υγρά Φύση, και ενώνεται με το δημιουργό Νου. Μαζί και οι δυο, θέτουν σε κίνηση τους επτά πύρινους κύκλους. Η κυκλική αυτή κίνηση, φέρει σε γένεση τα ζώα, τα προερχόμενα από τα κατώτερα στοιχεία. Κάθε δε στοιχείο παράγει αυτά που ανήκουν στο γένος του.
«Ἐκ τῆς περιφορᾶς ταύτης, τῶν κύκλων, καθὼς ἠθέλησεν ὁ Νοῦς, προῆλθον ἐκ τῶν κατωφερῶν στοιχείων, τὰ ἄνευ λογικοῦ ζῷα, διότι ταῦτα δὲν συνεκράτουν πλέον τὸν Λόγον ἐν αὐτοῖς. Ὁ ἀὴρ ἔφερεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἵπτανται, τὸ ὕδωρ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα κολυμβούν. Ἡ Γῆ καὶ τὸ ὕδωρ διεχωρίσθησαν συμφώνως πρὸς τὴν βούλησιν τοῦ Θεοῦ-Νοῦ. Καὶ ἡ Γῆ ἐξήγαγεν ἐκ τῶν κόλπων της τὰ τετράποδα, τὰ ἑρπετά, τὰ θηρία καὶ τὰ ἥμερα».
