">
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, συγγραφέα-ερευνητή
Αυτό όμως δεν είναι δυνατόν να γίνει, παρά μόνον εάν αφαιρέσεις τα καλά και τα κακά από όσα δεν ανήκουν στην εξουσία μας, και αναθεωρείς ως καλά ή κακά μόνο εκείνα που βρίσκονται πραγματικά στη δική μας εξουσία.
Γιατί, αν θεωρήσεις κανένα από τα πρώτα, ότι είναι δικό σου καλό ή κακό, είναι μοιραίο, αν αποτύχεις σ' εκείνο που ζητάς ή πέσεις σ' εκείνο που θέλεις να αποφύγεις, θα κατηγορήσεις και θα μισήσεις τους αιτίους.
Γι' αυτό και το παιδί κατηγορεί τον πατέρα του, όταν δεν του δίνει αυτά, που φαντάζεται αγαθά. Και αυτό έκαμε εχθρούς τον Ετεοκλή και τον Πολυνείκη, δηλαδή το ότι νόμιζαν τη βασιλεία ωραίο πράγμα. Γι' αυτό και ο γεωργός κατηγορεί τους θεούς, γι' αυτό και ο ναύτης και ο έμπορος, για τούτο τους κατηγορούν κι εκείνοι που χάνουν τις γυναίκες ή τα παιδιά τους. Γιατί όπου το συμφέρον, εκεί και η ευλάβεια, ώστε εκείνος που φροντίζει για τις ορέξεις του και για τις αποστροφές του, φροντίζει συγχρόνως και για την ευλάβεια».
Η φύση, η οποία συγχέεται με το Θεό, χάρισε στον άνθρωπο, πλην της κοινής ζωικής δυνάμεως, και νουν ή ψυχή. Το γεγονός αυτό του δίνει υπέρτερη θέση στην πλάση, αλλά και γεννά για αυτόν υποχρεώσεις που απορρέουν, από την κριτική ιδιότητά του, η οποία τον επιτρέπει να διακρίνει το καλό από το κακό, παράλληλα όμως, ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος των πράξεών του, είτε διότι χειρίσθηκε κακώς την κρίση του, είτε διότι παράκουσε τα κελεύσματά της. Σκοπός της φιλοσοφίας είναι να διδάξει τους κανόνες της αυτοκυβερνήσεως και την εφαρμογή αυτών στη ζωή. Κορωνίδα των κανόνων αυτών είναι η διάκριση και η αποδοχή των πραγμάτων που βρίσκονται στην εξουσία μας.
«Από όσα υπάρχουν στον κόσμο άλλα μεν βρίσκονται στην εξουσία μας και άλλα δεν βρίσκονται σ' αυτήν. Στην εξουσία μας βρίσκονται η γνώμη μας, η ψυχική διάθεσή μας, η επιθυμία της απολαύσεως, η προσπάθεια να αποφεύγουμε τα κακά, με μια λέξη όσα εξαρτώνται από τις προσωπικές ενέργειές μας. Δεν ανήκουν στην εξουσία μας το σώμα, τα πλούτη, οι τιμές, που μας αποδίδουν τα αξιώματα, με μια λέξη, όσα δεν είναι ενέργειες δικές μας. Και εκείνα μεν που εξουσιάζουμε, είναι φύσει ελεύθερα, ανεξάρτητα, ανεμπόδιστα, εκείνα δε που δεν εξουσιάζουμε, ασθενή, υπόδουλα, εξηρτημένα, ξένα για μας».
Άρα η βάση της γνώσεως, ότι είναι στην εξουσία μας εκείνα όσων η ενέργεια εξαρτάται από τη θέλησή μας (η φαντασία μας, οι επιθυμίες, η τάση προς αποφυγήν ή προς απόλαυση ενός πράγματος) και δεν είναι στην εξουσία μας όλα τα άλλα (σώμα, πλούτη, δόξα, επομένως ούτε ασθένειες, ζωή και θάνατός, ούτε κρίση ή γνώμη συγχρόνων και μεταγενεστέρων αναφορικά με εμάς ή με τους άλλους), καθορίζει τη στάση της ζωής μας και διαμορφώνει όχι μόνον τις ανάγκες και τις σχέσεις μας εν γένει αλλά και την ψυχική διάθεσή μας και το βαθμό της ευτυχίας ή της δυστυχίας. Διότι, όσα δεν εξαρτώνται από τη θέλησή μας, ούτε να μας ωφελήσουν μπορούν, ούτε να μας βλάψουν, διότι για μας είναι ξένα και αδιάφορα. Μόνον η δική μας γνώμη για αυτά μπορεί να μας βλάψει, αν δεν αντιληφθούμε καλά ότι είναι ξένα και επηρεασθούμε από αυτά. Διότι τότε προέρχεται λύπη, ταραχή, οργή, γεννάται διάθεση μομφής κατά θεών και ανθρώπων και όρεξη απολαύσεως ή αποφυγής εκείνων, των οποίων η ύπαρξη και η ανυπαρξία δεν εξαρτώνται από τη θέλησή μας Έτσι, «τὸ φύσει ἐλεύθερον» του ανθρώπου υποδουλώνεται και καταντά εξάρτημα ξένης θελήσεως, ξένων περιστάσεων, χάνει την αυτοτέλειά του. Τα αλλότρια προκαλούν εντυπώσεις του σώματος, οι οποίες, λόγω της στενής συνάφειας, μεταδίδονται στο νου.
«Ευθύς λοιπόν, όταν γεννηθεί σε σένα κάποια καταθλιπτική εντύπωση, σκέψου και λέγε: "Εσύ είσαι μια απλή φαντασία. Εσύ δεν είσαι ούτε εκείνο που φαίνεσαι". Κατόπιν, μελέτα την και εξέλεγχέ την με τους κανόνες που βρίσκονται στη διάθεσή σου. Προ πάντων να εξετάζεις αυτό: αν πρόκειται για πράγματα που εξουσιάζουμε ή για πράγματα, που δεν είναι στη δική μας εξουσία. Στη δεύτερη περίπτωση πρέπει να έχεις πρόχειρη τη σκέψη: "Μα γι' αυτά καρφί δεν μου καίεται"».
Έτσι ο νους, απαλλαγμένος με τη θέλησή μας, παντός επηρεασμού, ελεύθερος, μορφώνει γνώμη περί αυτών, σύμφωνα προς τη λογική της φύσεως, κατά την οποία τα συμβαίνοντα μας είναι αδιάφορα, εφ' όσον δεν είναι στην εξουσία μας. Τα εξωτερικά πράγματα δεν μπορούν να θίξουν το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, το οποίο ως μέρος της θεότητας, διατηρεί την ελευθερία του απέναντι και αυτού του Διός, εφ' όσον ενεργεί κατά φύσιν. Αυτό είναι λογική συνέπεια, αφού το νόμο τον έθεσε ο ίδιος ο Θεός και υπεβλήθη σ' αυτόν ο ίδιος, όπως τον επέβαλε σε όλη την πλάση. Και όταν εξασκηθεί και αποκτήσει ο άνθρωπος τη δύναμη να διακρίνει τα αλλότρια από τα δικά του, και τα μεν πρώτα ούτε να τα επιζητεί, ούτε να τα αποφεύγει, αφού είναι αδιάφορα, τα δε δεύτερα, τα μόνα που θίγουν το ηγεμονικό, να επιζητεί από αυτά τα καλά και να αποφεύγει τα κακά, τότε δεν φοβείται τίποτα και κανέναν.
«Να θυμάσαι λοιπόν ότι, αν νομίσεις πώς τα φύσει δουλικά είναι ελεύθερα και δικά σου τα ξένα, θα προσκρούσεις σε εμπόδια, θα λυπηθείς, θα ταραχθείς, θα τα βάλεις και με τους θεούς και με τους ανθρώπους. Αν όμως πιστεύσεις ότι είναι δικό σου μόνο εκείνο, που ανήκει σε σένα πραγματικά και πως το ξένο είναι ξένο στην πραγματικότητα, δεν θα σου επιβληθεί κανείς ποτέ, δεν θα φέρει κανένας εμπόδια στη ζωή σου, δεν θα τα βάνεις με κανένα, δεν θα κατηγορήσεις κανένα, δεν θα κάνεις χωρίς τη θέλησή σου τίποτε απολύτως. Δεν θα σε βλάψει κανείς, δεν θα έχεις εχθρούς, ούτε θα πάθεις ποτέ καμιά βλάβη».
Έτσι, ο άνθρωπος φθάνει στον τελικό σκοπό, την αταραξία, και γίνεται όμοιος με το Θεό. Αλλά ο Θεός είναι άκρως καλός, άρα και της φύσεως του ανθρώπου χαρακτηριστικό είναι να ευεργετεί, να συνεργάζεται και να εύχεται υπέρ των ομοίων του. Ο ορισμός εκείνης της συναισθηματικής ή συγκινησιακής αρχής η οποία μεταβάλλει την ψυχική διάθεση και διαταράσσει την αρμονία της, είναι άλλη μία βασική αρχή της εναρμονίσεως του ανθρώπου με τη φύση και το θείον.
«Τον άνθρωπο δεν τον ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι γνώμες για τα πράγματα. Ο θάνατος, παραδείγματος χάριν, δεν είναι κάτι το φοβερό, γιατί θα φαινόταν κάτι το φοβερό και για το Σωκράτη. Εκείνο που μας τρομάζει είναι η ιδέα του θανάτου, γιατί αυτή είναι τρομακτική. Όταν λοιπόν βρίσκουμε εμπόδια ή ταραζόμαστε ή λυπόμαστε, δεν πρέπει ν' αποδίδουμε την αιτία σε άλλους παρά μόνο στον εαυτό μας. Ο απαίδευτος άλλους κατηγορεί, όταν πέσει σε δυστυχία, ενώ εκείνος που άρχισε να μορφώνει τον εαυτό του, και ο πεπαιδευμένος, ούτε τον εαυτό του ούτε άλλους».
Δεν καινοτομεί ο Επίκτητος στη φιλοσοφία του, αλλά όπως κάθε διδάσκαλος, έτσι και αυτός, προσδίδει στο μάθημά του τον ιδιαίτερο τύπο του χαρακτήρα και της νοοτροπίας του. Είναι δε ο τύπος αυτός πολύ δυνατός και όταν διαβάζουμε τις Διατριβές, βλέπουμε να προβάλλεται η εικόνα του Επικτήτου, ως ενός απλού και απέριττου ανθρώπου, μέσα σε ένα φτωχικό πλαίσιο, να επιβάλλεται σε ακροατές κάθε προελεύσεως με την χειμαρρώδη δύναμη του λόγου του, πάντοτε όμως με θάρρος και παρρησία και με ειλικρινή πίστη στα διδάγματά του. Εξάγει, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, ακόμη και τα πιο ακραία λογικά συμπεράσματα των θεωρημάτων του, ενώ παράλληλα κατακεραυνώνει απηνώς περιπατητικούς και επικούρειους, ανάγοντας τη διδασκαλία του στο Σωκράτη.
Δεν απαγορεύεται ακόμη και πλούτη να συνάξουμε, εφ' όσον κάνοντας κάτι τέτοιο παραμένουμε αιδήμονες και πιστοί και μεγαλόφρονες. Και η σεμνότητα αυτή πρέπει να εκφράζεται από τα πιο απλά και ασήμαντα πράγματα μέχρι τα πιο μεγάλα.
«Μην ξεχνάς, πως πρέπει να συμπεριφέρεσαι, όπως συμπεριφέρεται κανείς σε ένα γεύμα. Φέρνουν γύρω σου το φαΐ και φτάνει σε σένα; Άπλωσε το χέρι σου και πάρε τη μερίδα σου με ευπρέπεια. Πέρασε; Μην το κράτησης. Δεν ήλθε ακόμα; Μην το ορέγεσαι από μακριά, αλλά περίμενε να φθάσει σε σένα. Αυτό να κάνης και για τα παιδιά σου, για τη γυναίκα σου, για τα αξιώματα, για τα πλούτη. Και έτσι θα αξιωθείς κάποτε να είσαι συμπότης των θεών. Αν μάλιστα δεν πάρεις απ' αυτά, που σερβίρονται, και τα περιφρονήσεις, ε, τότε πια δε θα είσαι μόνο συμπότης των θεών, αλλά συναρχηγός τους. Μ' αυτόν τον τρόπο συμπεριφερόμενοι ο Διογένης και ο Ηράκλειτος και οι όμοιοί τους, αξιώθηκαν να είναι και να λέγονται θεϊκοί».
Έτσι όλα πρέπει να γίνονται με μέτρο και ευπρέπεια, γιατί το μέτρο είναι αυτό που καθορίζει τα όρια του κάθε πράγματος.
«Μέτρο της περιουσίας του καθενός είναι το σώμα του, όπως μέτρο για το υπόδημα είναι το πόδι. Αν λοιπόν σταματήσεις σ' αυτό, θα μείνεις και στο μέτρο, αν όμως το ξεπεράσεις, αναγκαστικά θα πέσεις σε γκρεμνούς. Δηλαδή όπως για το υπόδημα! Αν πας πέρα από την ανάγκη που έχουν τα πόδια σου, τα υποδήματα θα γίνουν κατάχρυσα, ύστερα πορφυρένια, ύστερα κεντητά. Μια φορά που θα περάσεις το μέτρο, δεν θα υπάρχει πια όριο».
Αρχή της φιλοσοφίας είναι η γνώση ότι μεταξύ των ανθρώπων διεξάγεται αγώνας, η αναζήτηση της αιτίας και του σκοπού του αγώνα, η έρευνα και η εύρεση κανόνα, ο οποίος, όπως η πλάστιγγα για τα βάρη, θα μας πληροφορεί περί του καλού και του κακού. Μέσον προς τούτο είναι η διαλεκτική, η λογική σκέψη και ο συλλογισμός. Αυτά πρέπει να διδαχθεί επιμελώς και εμβριθώς ο ορεγόμενος της φιλοσοφίας, διότι με την κακή χρήση των συλλογισμών απομακρύνεται από την αλήθεια ασυναίσθητα και υποπίπτει σε σφάλματα νομίζοντας ότι έχει δίκαιο, ή παρεκτρεπόμενος σε λογομαχία καταντά να παραβλέπει το ουσιώδες.
Ο Επίκτητος στη διδασκαλία του κύριο σκοπό είχε την ηθική μόρφωση των ακροατών του, γι' αυτό και οι Διατριβές δεν αποτελούν ούτε πλήρη, ούτε συστηματική πραγματεία περί στωικισμού.
Γεννήθηκε δούλος και επί δεκάδες έτη παρέμεινε δούλος, και μόνον σε προχωρημένη σχετικώς ηλικία επελήφθη τακτικών σπουδών. Στερούνταν ευρυμάθειας, και, συναισθανόμενος ίσως αυτό, δεν επιλαμβάνεται του φυσικού και θεολογικού μέρους του συστήματος. Εκ φύσεως, βαθύτατα τίμιος και ευαίσθητος, αισθάνονταν με πόνο τις ταπεινώσεις, στις οποίες τον εξέθετε η κοινωνική του θέση και η σωματική του ασθένεια. Συγχρόνως είχε συνείδηση της ψυχικής του υπεροχής απέναντι του περιβάλλοντος και αντλούσε δυνάμεις από αυτήν, για να αντιδρά ψυχικά κατά της υλικής αδικίας, της οποίας υπήρξε θύμα. Ενίσχυση σ΄ αυτό εύρισκε στη στωική φιλοσοφία. Από την αντίδραση αυτή γεννήθηκε και ογκώθηκε στον Επίκτητο, η τάση ώστε να εκχύνεται σε όλους τους λόγους του, ακράτητος πόθος ελευθερίας, σωματικής ει δυνατόν, πάντως όμως ηθικής και ψυχικής. Η ψυχοτροπία αυτή του Επικτήτου διαφαίνεται στις Διατριβές, οι οποίες δεν είναι παρά παιδαγωγικά μαθήματα με τη στωική θεωρία ως βάση και μέσον. Είναι αξιοθαύμαστη η λεπτότης των αισθημάτων, του απελεύθερου αυτού, η αξιοπρεπής αντίληψη των περιστάσεων του βίου, και αν προς στιγμήν παραβλέψουμε τα καθαρώς φιλοσοφικά ή διαλεκτικά μαθήματα, μπορούμε συνοψίζοντας τις περί συμπεριφοράς και διαγωγής υποθήκες του Επικτήτου, να καταρτίσουμε οδηγό της τέλειας ευγένειας σε κάθε εποχή. Βάση είναι να σώζει παντού και πάντοτε ο άνθρωπος την αξιοπρέπειά του. Πρέπει λοιπόν να είναι ειλικρινής απέναντι του εαυτού του και των άλλων, ψύχραιμος και κύριος του εαυτού του, μη παρασυρόμενος από εξωτερικές εντυπώσεις με απόλυτη πεποίθηση ότι τίποτα δε είναι για τον εαυτόν του αγαθό, αν με αυτό δεν προσφέρεται κοινή ωφέλεια.
Πιστός και συνετός και αιδήμων απέφευγε την επίδειξη και ανέχονταν όσα συνέβαιναν, απείχε από τα κακά και φρόντιζε λιτά το σώμα του, γυμναζόμενος, τρώγων και λουόμενος στα βαλανεία (δημόσια λουτρά) με μέτρο, χωρίς να λησμονεί ότι αυτά δεν είναι σκοπός του βίου. Την καθαριότητα του σώματος, για την οποία αφιερώνει ολόκληρο μάθημα, θεωρεί ο Επίκτητος όχι μόνον επιβεβλημένη κοινωνικά αλλά παράλληλα τη θεωρεί ζήτημα πολιτισμού, αξιοπρέπειας και αυτοσεβασμού. Είναι δε αξιοσημείωτες οι οδηγίες του περί συμπεριφοράς σε συμπόσια, θέατρα και συναθροίσεις εν γένει, ιδίως στις προσκλήσεις όσων κατέχουν πλούτη και αξιώματα.
«Έχει κάποιος προτιμηθεί σ' ένα γεύμα ή σε μια προσφώνηση ή σε μια πρόσκληση για σύσκεψη; Αν μεν είναι αυτά αγαθά, πρέπει να χαίρεσαι, που τα έχει αποκτήσει εκείνος, αν είναι δε κακά, δεν πρέπει να λυπάσαι, ότι δεν τα έχεις αποκτήσει εσύ, και μην ξεχνάς ότι δεν μπορείς να έχεις την ίδια αξίωση, αφού εσύ δεν κάνεις ό,τι κάνουν άλλοι, για ν' αποκτήσουν όσα δεν βρίσκονται στην εξουσία μας.
Διότι πώς είναι δυνατό να αποκτά τα ίδια εκείνος, πού δεν κτυπά τις πόρτες των ισχυρών, με εκείνον που τις κτυπά; Εκείνος που δεν γίνεται συνοδός τους με εκείνον που γίνεται; Εκείνος που τους πλέκει εγκώμια, με εκείνον που δεν τους πλέκει; Άδικος λοιπόν θα είσαι και αχόρταγος, αν θελήσεις να τα αποκτήσεις χάρισμα, χωρίς να πληρώσεις το αντίτιμό τους.
