">
του Γιώργου Παπαδημητρίου
Η λατινική λέξη «Charta» (ελληνιστί «Χάρτα») έχει συνδυαστεί διαχρονικά με πολυάριθμους και μακροσκελείς καταλόγους με δικαιώματα, ελευθερίες και κανονισμούς που τσαλαπατιούνται δίχως να ανοίξει ρουθούνι. Το γλωσσολογικό ενδιαφέρον της λέξης αυτής έγκειται στο ότι αποτελεί τη ρίζα της λέξης «καρτέλ», την οποία σίγουρα έχετε διαβάσει και ακούσει πολλές φορές. Τα πιο προβεβλημένα «καρτέλ» είναι αυτά των ναρκωτικών, στα οποία είχε κάποτε τα πρωτεία η Κολομβία προτού εκτοπιστεί από τον νεό βασιλιά του χώρου, το Μεξικό. Η Ελλάδα θα έπρεπε σίγουρα να προσφύγει σε κάποιο καθ’ ύλην αρμόδιο όργανο, διότι διάφοροι Μεξικάνοι και Κολομβιανοί ερασιτέχνες καπηλεύονται μία έννοια, η οποία θα έπρεπε να θεωρείται ελληνική. Όχι φυσικά επειδή τα καρτέλ ευδοκιμούν μονάχα στην Ελλάδα, αλλά επειδή καμία άλλη χώρα -της Ευρώπης τουλάχιστον- δεν έχει νομιμοποιήσει, τόσο εμφατικά και χωρίς καμία τσίπα και ντροπή, τη δράση και λειτουργία τους.
Τα καρτέλ ναρκωτικών που αναφέρθηκαν προηγουμένως είναι, άνευ πλάκας, μάλλον τα πιο τίμια καρτέλ που υπάρχουν στον κόσμο για δύο απλούστατους λόγους. Πρώτον, δεν βρίσκουν κανένα λόγο να συγκαλύψουν εξόφθαλμα τη δράση τους. Δεύτερον, δεν καταφεύγουν σε φαιδρές επικλήσεις νομιμότητας και ηθικής για να δικαιολογήσουν τις ενέργειές τους. Σε πλήρη αντίθεση δηλαδή με τα όσα πράττουν τα νομότυπα συγκεκαλυμμένα ξαδερφάκια τους. Τα καρτέλ, για να δώσουμε έναν μπακαλίστικο ορισμό, είναι η σύμπραξη εταιριών ή εν γένει οικονομικών παραγόντων με σκοπό την αθέμιτη χειραγώγηση της αγοράς προς όφελος των μελών της εν λόγω σύμπραξης. Σε θεωρητικό επίπεδο, υποθέτω πως τα καρτέλ έχουν οδηγήσει σε υπαρξιακό και φιλοσοφικό αδιέξοδο τους σκεπτόμενους θιασώτες της ελεύθερης αγοράς. Διότι αποτελούν την τρανταχτή απόδειξη πως η «ελεύθερη» αγορά, πέρα από τα υπόλοιπα δεινά που επιφέρει, εν τέλει δεν είναι και τόσο ελεύθερη. Ή για να το θέσουμε σωστότερα, είναι ελεύθερη στα όρια του ασύδοτου ενώπιων των αδύναμων, κάθεται όμως σούζα απέναντι στους ισχυρούς. Επί της ουσίας, η «ελεύθερη» αγορά παρέχει την «ελευθερία» σε οργανωμένα μονοπώλια και ολιγοπώλια να κάνουν φύλλο και φτερό όποιον μπλέκεται στο διάβα τους.
Τα καρτέλ έχουν πάρα πολλές μεθόδους στο ενεργητικό τους για να επιτύχουν τους στόχους τους. Η πλέον αποτελεσματική μεταξύ αυτών είναι οι λεγόμενες «τριγωνικές συναλλαγές». Για παράδειγμα, μία εταιρία που κάνει εισαγωγές, αντί να τιμολογήσει απευθείας τον προμηθευτή της, επιλέγει να συστήσει μία offshore εταιρία, η οποία θα διαπραγματευτεί με τον προμηθευτή και θα επανατιμολογήσει την προμήθεια για λογαριασμό της μητρικής εταιρίας. Μέσα από τη διαδικασία αυτή, η μητρική εταιρία θα εμφανίσει χαμηλά κέρδη, ενώ το θυγατρικό παρακλάδι της διογκωμένα. Είναι μάλλον ηλίου φαεινότερον πως είναι πιο συμφέρον να εμφανίζεις υπέρογκα κέρδη σε μία χώρα που συγκαταλέγεται στους «φορολογικούς παραδείσους»… Σε γενικότερες γραμμές, οι τριγωνικές συναλλαγές αποτελούν τμήμα του ευρύτερου φάσματος των ενδό-ομιλικών συναλλαγών (εικονικές συναλλαγές μεταξύ εταιριών που ανήκουν στον ίδιο όμιλο), οι οποίες στοχεύουν στο επονομαζόμενο «transfer pricing».
Σε απλά ελληνικά, κάπως έτσι η τιμή του τελικού προϊόντος επιβαρύνεται κραυγαλέα προς όφελος διάφορων αθέατων μεσαζόντων και κάπως έτσι η Ελλάδα θα είναι σύντομα η φτωχότερη αλλά ταυτόχρονα η ακριβότερη χώρα στην Ευρώπη. Στην περίπτωση που όλες αυτές οι ορολογίες (παρόλο που είναι εξαιρετικά απλές) σας προκαλούν δυσφορία ελέω καύσωνα, ας αναφέρουμε μερικές ακόμη απλές πρακτικές των καρτέλ, από τη ζωή βγαλμένες. Συμφωνίες μεταξύ ανταγωνιστών για τον καθορισμό των τιμών και τον καταμερισμό της αγοράς, συμφωνίες προμηθευτών και πωλητών για τοποθέτηση προϊόντος σε προνομιακή θέση έναντι ανταλλάγματος, η επιβολή αγοράς ενός προϊόντος με τον όρο να αγοραστεί και κάποιο άλλο, η άμεση ή έμμεση υποχρέωση του προμηθευτή για πώληση σε ένα συγκεκριμένο αγοραστή, η απαγόρευση εναλλακτικών πηγών προμήθειας προϊόντων και άλλα παρόμοια όμορφα και ωραία για να σχηματίσετε μία πλήρη εικόνα.
Με τα πολλά έχουμε φτάσει στο σήμερα, σε μία υπόθεση που ήρθε στο προσκήνιο πρόσφατα και η οποία προκαλεί γέλωτα μέχρι δακρύων ή κλάμα μέχρι νευρικού γέλιου, ανάλογα με τη διάθεση του καθενός. Σε περίπτωση που δεν το γνωρίζετε, ένα από τα ισχυρότερα καρτέλ στην Ελλάδα είναι αυτό που λυμαίνεται τον χώρο των καυσίμων. Το 2008, η Επιτροπή Ανταγωνισμού επέβαλε πρόστιμο ύψους σχεδόν 50 εκατομμυρίων ευρώ στις εταιρίες «BP Hellas» και «Shell Hellas», ελληνικά branches των πασίγνωστων εταιριών πετρελαιοειδών. Τρία χρόνια αργότερα, το 15ο Τμήμα του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών ακύρωσε τις αποφάσεις της Επιτροπής Ανταγωνισμού, με αιτιολογία τη μη νόμιμη σύσταση της Επιτροπής κατά τη διαδικασία λήψης της απόφασης επιβολής προστίμου. «Δικαστές, τσάτσοι του συστήματος, προστατεύετε τις πολυεθνικές και ακυρώνετε το έργο των θεματοφυλάκων του υγιούς ανταγωνισμού, ντροπή σας!», θα σκεφτεί κανείς. Έλα όμως που η Επιτροπή είχε όντως συσταθεί παρατύπως και το Διοικητικό Εφετείο δεν είχε άλλη επιλογή… Ο Πρόεδρος ήταν απών, ο Αναπληρωτής Πρόεδρος ομοίως και εν τέλει το μέλος που προήδρευσε της διαδικασίας δεν ήταν το αρχαιότερο, όπως ορίζει ο Κανονισμός της Επιτροπής. Προτού πάει το μυαλό σας στο πονηρό, να σας ξεκαθαρίσουμε πώς έχουν τα πράγματα, για όλα υπάρχει μία λογική εξήγηση.
Ο Πρόεδρος πληροφορήθηκε εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα πως κάποια πολύ αγαπημένη του θεία απεδήμησε εις Κύριον, οπότε ο άνθρωπος αναγκάστηκε να φύγει εσπευσμένα για να βρεθεί με τους οικείους του που πενθούσαν. Ο Αναπληρωτής Πρόεδρος από την άλλη είχε ξεχάσει πως εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα παντρευόταν η κόρη του και εύλογα αναχώρησε κι αυτός άρον άρον για να μην χάσει αυτή την τόσο ξεχωριστή στιγμή στη ζωή κάθε πατέρα. Τα υπόλοιπα μέλη της Επιτροπής, σοκαρισμένα από τα αναπάντεχα γεγονότα που είχαν προηγηθεί, ήταν απολύτως δικαιολογημένα πολύ αφηρημένα, ένα μυαλό το έχουν κι αυτοί σαν κι εμάς. Ενδέχεται να ξέχασαν τον ίδιο τους τον Κανονισμό και το τι ορίζει αυτός σε ανάλογες περιπτώσεις και με τα όσα τους βάρυναν εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα, λησμόνησαν να τον συμβουλευτούν. Μία άλλη πιθανή εκδοχή είναι ότι εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα μπερδεύτηκαν μεταξύ τους για το ποιος είναι ο αρχαιότερος εκεί μέσα, τόσα χρόνια έχουν περάσει εξάλλου, λογαριασμό θα κρατάνε οι άνθρωποι; Υπάρχει και μία γελοία καχύποπτη άποψη που υποστηρίζει πως τα αρπάξανε για να μαγειρέψουν την παράτυπη σύσταση, ώστε να προσβάλουν δικαστικώς την απόφαση επιβολής προστίμου οι τιμωρηθείσες εταιρίες, με πιθανολογούμενο ποσοστό δικαίωσης 101%. Το ότι μέχρι να επανεξεταστεί η υπόθεση, τα πάντα θα έχουν παραγραφεί είναι μία απλή σύμπτωση και τίποτα παραπάνω.
