">
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, συγγραφέα, ερευνητή
Αυτό καταδεικνύει ότι παρόλο που όλοι πίστευαν και πιστεύουν ότι οι Ελεάτες απαρνήθηκαν την κίνηση και το μεταβλητό, στην πραγματικότητα έβλεπαν συνεχώς την κίνηση και την μεταβλητότητα. Η απόλυτη κίνηση, όμως, έχει ανάγκη την ύπαρξη του αιθέρα. Ακριβώς σ' αυτό το σημείο επεμβαίνει ο Ζήνων με την Ελεατική φιλοσοφία. Σήμερα τον αιθέρα θα τον ορίζαμε ως το απόλυτο ακίνητο σύστημα αναφοράς. Όλα τα σώματα κινούνται με μια συγκεκριμένη ταχύτητα, ως προς τον ακίνητο αιθέρα ο οποίος είναι αναγκαίος για την απόλυτη κίνηση, με αποτέλεσμα να είναι αδύνατο να έχουν ταυτόχρονα δύο διαφορετικές ταχύτητες. Αυτός είναι ο λόγος που ο τέταρτος ισχυρισμός του Ζήνωνα φάνηκε παράδοξος. Ο Ζήνων στην ουσία ποτέ δεν αρνήθηκε την κίνηση. Αυτό που αρνήθηκε ήταν το απόλυτο, τον αιθέρα, ο οποίος δεν έχει σχέση με το κενό, αφού αν δεν υπάρχει αιθέρας, δεν σημαίνει ότι υπάρχει κενό. Η κίνηση δεν είναι απόλυτη αλλά σχετική. Κατά συνέπειαν ο Ζήνων μίλησε για σχετικότητα χιλιάδες χρόνια πριν από τον Γαλιλαίο και τον Αϊνστάιν. Η διαμάχη μεταξύ του απόλυτου και του σχετικού ξεκίνησε πολύ πιο πριν από ότι εκείνοι πίστευαν.
Ας φαντασθούμε τρία διαφορετικά σώματα Α, Β και Γ, με ίσιο μήκος (ένα στάδιο). Το Α είναι ακίνητο και τα άλλα δύο κινούνται με την ίδια ταχύτητα, αλλά σε αντίθετες κατευθύνσεις. Το σώμα Β ξεκινά από το μέσο του σταδίου (ή από το μέσο του ακινήτου σώματος Α) ενώ το Γ ξεκινά από το τέλος του ακινήτου σώματος (σταδίου). Ο Ζήνων ισχυρίζεται ότι το σώμα Β θα διανύσει στον ίδιο χρόνο το μισό μήκος του ακίνητου σώματος (δηλαδή μισό στάδιο) και ταυτόχρονα ολόκληρο το μήκος του σώματος Γ (δηλαδή ένα στάδιο). Δηλαδή, εκ πρώτης όψεως ο Ζήνων φαίνεται να ισχυρίζεται ότι το σώμα Β που ξεκινά από το μέσο του σταδίου έχει ταυτόχρονα μια ταχύτητα α και 2α, πράγμα όμως άτοπο, διότι δεν μπορεί ένα σώμα να έχει μια ταχύτητα και ταυτόχρονα να έχει και μια άλλη ταχύτητα. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο Ζήνων κατά το συλλογισμό του (ο οποίος δεν έχει σωθεί), νομίζει ότι το μισό του χρόνου συμπίπτει με το διπλάσιο. Το διάγραμμα που ακολουθεί, καθιστά πλέον ευληπτότερο το συλλογισμό του Ζήνωνα επί του παραδόξου αυτού.
Το σώμα Α μένει ακίνητο. Το σώματα Β και Γ κινούνται συγχρόνως, αλλά προς αντίθετη διεύθυνση, όπως δείχνουν τα βέλη. Όταν το Β1 φθάσει κάτω από το Α8 θα έχει περάσει από τα τέσσαρα σημεία Α5, Α6, Α7, Α8. Συγχρόνως το Γ θα έχει περάσει από τα οκτώ σημεία Β1, Β2, Β3, Β4, Β5, Β6, Β7, Β8. Έτσι ο Ζήνων ισχυρίζεται ότι το Β1 στον αυτό χρόνο έχει διέλθει 4 ίσες αποστάσεις Α1 , Α2, Α3 ,Α4 και 8 ίσες αποστάσεις Γ1, Γ2, Γ3 Γ4, Γ5, Γ6, Γ7, Γ8, δηλαδή το Β1 έχει μία απλή ταχύτητα και συγχρόνως μία διπλή, κάτι αδύνατο.
Κατά τον Αριστοτέλη, ο Ζήνων θέλει τα σώματα που τρέχουν με την ίδια ταχύτητα να χρειάζονται τον ίδιο χρόνο για να προσπεράσουν ένα κινούμενο σώμα και ένα ακίνητο σώμα με το ίδιο μέγεθος (στάδιο). Ο Ζήνων δηλαδή, δέχεται ότι ο χρόνος ρέει το ίδιο για τα κινούμενα και για τα ακίνητα σώματα. Είναι απόλυτος στην φύση του. Έτσι, όλοι οι παρατηρητές, ενώ θα διαφωνούν στις χωρικές μετρήσεις τους, θα συμφωνούν απόλυτα με αντίστοιχες χρονικές. Δηλαδή, μπορούμε να μιλάμε μόνο για χρόνο ως προς τον έναν ή τον άλλο παρατηρητή, αλλά όχι για έναν απόλυτο χρόνο. Ο χρόνος εκτοπίζεται από τη θέση του και αποκτά χωρικές ιδιότητες. Έτσι πλέον δεν μιλάμε για χώρο και για χρόνο, αλλά για χωροχρόνο. Τα πράγματα βέβαια δεν είναι τόσο απλά, γιατί ακόμα και έτσι, ο χρόνος έχει μία επιπλέον ιδιότητα που δεν την έχει ο χώρος. Ο χρόνος εμφανίζεται ασύμμετρος, αφού επιτρέπει μία και μόνο μία κατεύθυνση. Μπορούμε να πάμε μόνο εμπρός στον χρόνο και είναι αδύνατο να γυρίσουμε πίσω, σε αντίθεση με το χώρο. Αυτό είναι το διάσημο βέλος του χρόνου.
Για να αναιρέσει λοιπόν, τον συλλογισμό του Ζήνωνα, ο Αριστοτέλης δέχεται ότι ο χρόνος δεν είναι ίδιος. Σύμφωνα με τον Σιμπλίκιο, ο Ζήνων κάνει το λάθος να υπολογίζει την κίνηση του σώματος Β ως προς το ακίνητο σώμα Α και την κίνηση του κινούμενου σώματος Γ ως προς το κινούμενο Β, πράγμα όμως που είναι άτοπο. Με αυτό το παράδοξο ο Ζήνων δεν κάνει τίποτε άλλο από το να νομοθετεί την σχετικότητα της κινήσεως των σωμάτων στον φυσικό κόσμο. Έτσι, είναι άτοπο να ισχυριζόμαστε ότι ο Ζήνων υποστηρίζει την παντελή ανυπαρξία της κινήσεως, αφού σε κάθε λέξη του παραπάνω αποσπάσματος αναφέρεται ακριβώς στο φαινόμενο της μετατοπίσεως των σωμάτων. Ωστόσο, ο Ζήνων δεν αρκέστηκε στην διαπίστωση της σχετικότητας της κινήσεως. Η σχετικότητα αποτελεί μια χαρακτηριστική ιδιότητα της κινήσεως, την οποία ο Ζήνων προσπάθησε να περιγράψει με τα παράδοξα της διχοτομίας, του Αχιλλέα με τη χελώνα και του βέλους που δεν φθάνει ποτέ στον στόχο του.
Αναμφισβήτητα ο Ζήνωνας σήμερα είναι ο πιο επίκαιρος προσωκρατικός φιλόσοφος. Ποτέ στο παρελθόν η φιλοσοφία δεν ασχολήθηκε βαθιά με την παραδοξολογία του Ζήνωνα. Η ενασχόληση του Russell και η γοητεία που άσκησαν σε αυτόν και στο μαθηματικό του παράδοξο ο Ζήνωνας, όσο και ο δάσκαλός του Παρμενίδης, ορίζουν την απαρχή μιας σύγχρονης μελέτης στο έργο αυτού του μεγάλου προσωκρατικού. Είναι φανερό πως ο Ζήνωνας αποφασιστικά επέδρασε στην διαμόρφωση της ατομικής θεωρίας τον Λεύκιππο και τον Δημόκριτο όπως επίσης και τους σοφιστές Γοργία, στο «Περί του μη όντος», και Πρωταγόρα. Η οντολογική μεθοδολογία του Ζήνωνα και του διδασκάλου του Παρμενίδη ενέπνευσε τον Πλάτωνα στη διαμόρφωση ολόκληρης της οντολογίας μέχρι τον Πλωτίνο και τους περισσότερους Νεοπλατωνικούς.
Χαρακτηριστικό για τον Ζήνωνα είναι, ότι δεν αναφέρεται ουδεμία φράση του σχετιζόμενη προς τους θεούς, ενώ είναι γνωστό πόσο ασχολήθηκε ο Ξενοφάνης, ο ιδρυτής της ελεατικής σχολής, με το ζήτημα της υπάρξεως και της ουσίας του θείου. Δεν μας είναι επίσης γνωστή καμία ηθική του αρχή, αλλά από τις εξαιρετικές εκφράσεις του Πλάτωνα περί του σεβασμίου ήθους και της ασκητικής λιτότητας του διδασκάλου του Παρμενίδη, σε συνδυασμό προς τον χαρακτηρισμό του Ζήνωνα ως υπερβολικά υπεροπτικού, μπορούμε να φαντασθούμε τον ενθουσιώδη φανατισμό του υπέρ του διδασκάλου του και την ανυπόμονη και υπερήφανη περιφρόνηση, προς κάθε έναν ο οποίος δεν κατανοούσε το σύστημά του, περιφρόνηση η οποία πήγαζε από την οξεία και μαχητική του διάνοια.
Δεν είναι δύσκολο να συμπεράνουμε τη δευτερεύουσα θέση, την οποία θα κατείχε η καθαρή ηθική στο σύστημά του και την κοινή σε όλους τους σοφιστές αδιαφορία προς τις υποθέσεις περί του θείου και τις μυστικοπαθείς μεταφυσικές διαθέσεις. Η υπό της υστερότερης περιπατητικής σχολής συνταχθείσα μελέτη, η φερόμενη υπό τον τίτλο «Περί Ξενοφάνους, Ζήνωνος, Γοργίου», υποτίθεται, ότι διαλαμβάνει μάλλον στο πρώτο μέρος περί Ζήνωνος. Πάντως καταδεικνύει, ότι δεν επικρατούσε στους αρχαίους ο απόλυτος χωρισμός μεταξύ μεταφυσικής φιλοσοφίας και διαλεκτικής σοφιστικής, ο οποίος απέβη συνήθης στην εξέταση της αρχαίας φιλοσοφίας.
Πάντως ο Ζήνων εκπροσωπεί έντονα ολόκληρη την ιστορία της ελεατικής φιλοσοφίας, από της θεωρητικής οντολογίας προς τον διαλεκτικό μηδενισμό, ο οποίος εκδηλώθηκε βραδύτερα στη μεγαρική σχολή, καθώς και τη μεγάλη της διανοητική τόλμη, το ανήσυχο πνεύμα της εποχής του, το οποίο απέδιδε μεγαλύτερη σημασία στη θέση των προβλημάτων ή στη λύση αυτών, και παρά την αυστηρή διάκριση μεταξύ «επιστήμης» και «δόξης», διατηρούσε ακόμη αδικαιολόγητα κάποια λείψανα οντολογικού δογματισμού. Ο Ζήνων παραμένει μια από τις ισχυρές, και για μας κάπως ακατάληπτες προσωπικότητες του αρχαίου κόσμου.
Τα έργα του ήταν πολλά, αλλά δεν διασώθηκαν παρά μόνον οι τίτλοι και κάποια ασυνάρτητα αποσπάσματα. Η ουσία όμως της διδασκαλίας του αποδίδεται εξαιρετικά πιστά και ομόφωνα και από τον Πλάτωνα στον «Παρμενίδη» και από τον Διογένη Λαέρτιο, τον Σουΐδα και από άλλες αρχαίες πηγές. Το περίφημο σύγγραμμα του Ζήνωνα, είναι ίσως το μοναδικό συγγραφικό έργο του Ελεάτη φιλόσοφου. Η μορφή του συγγράμματος ήταν σαν ένα φιλοσοφικό αινιγματολόγιο με έντονη οξύνοια στη γραφή του και πολλά παράδοξα παραδείγματα.
Κατά τον Σουΐδα έγραψε βιβλία με τίτλους, «Ἔριδες», «Πρὸς τοὺς Φιλοσόφους», «Περὶ Φύσεως», «Ἐξήγησις τοῦ Ἐμπεδοκλέους» και «Γράμματα», κατά δε τον Πλούταρχο, τον Εύδημο και τον Φίλωνα έγραψε και αποφθέγματα, μερικά των οποίων σώζονται. Υπάρχουν αναφορές από τον Αριστοτέλη πως ο Ζήνωνας έγραψε ένα ακόμη βιβλίο που συμπεριλάμβανε τα παράδοξα της κινήσεως, τα παράδοξα του μεδίμνου και το παράδοξο της θέσεως. Χαρακτηριστική είναι και η μορφή των έργων του. Ο Ζήνων είναι ο πρώτος των αρχαίων φιλοσόφων, ο οποίος έγραψε σε πεζό λόγο, μπορεί δε να θεωρηθεί πρόδρομος του Πλάτωνα στο διαλογικό είδος.
Ο Ζήνων, πέρα από το φιλοσοφικό του έργο, αποτελούσε και εξαιρετικό πολιτικό πρόσωπο που αγαπούσε την πατρίδα του και θυσιάστηκε στην προσπάθεια καταστολής της τυραννίας στην πόλη του. Οι μαρτυρίες για τον θάνατο του Ζήνωνα είναι συγκλονιστικές και αναφέρονται από τον Διογένη Λαέρτιο στο 9ο βιβλίο του: «Όπως αναφέρει ο Ηρακλείδης, στη "Σατύρου επιτομή", θέλησε να ανατρέψει τον τύραννο Νέαρχο -άλλοι λένε τον Διομέδοντα- και συνελήφθη. Στη διάρκεια της δίκης, όταν τον ρώτησαν για τους συνεργούς του και για τα όπλα που είχε πάει στη Λιπάρα, αποκάλυψε όλους τους φίλους του τυράννου με σκοπό να τον αφήσει μόνο του. Έπειτα είπε πως κάτι είχε να του πει για κάποιους, κρυφά στο αυτί, και τότε του το δάγκωσε και δεν το άφησε μέχρι που τον σκότωσαν… Ο Αντισθένης στις "Διαδοχές" λέει πως, αφού αποκάλυψε τους φίλους, ρωτήθηκε από τον τύραννο, αν υπήρχε και κάποιος άλλος. Τότε απάντησε "εσύ, ο καταστροφέας της πόλεως". Στους παρευρισκόμενους είπε: "Θαυμάζω την δειλία σας, αν εξαιτίας αυτών, που τώρα υπομένω, είστε δούλοι του τυράννου". Τέλος έκοψε τη γλώσσα του και του την έφτυσε κατάμουτρα. Ενθαρρυμένοι απ’ αυτό οι συμπολίτες του σκότωσαν τον τύραννο. Τα ίδια σχεδόν λένε οι περισσότεροι. Ο Έρμιππος λέει ότι τον έριξαν σε πέτρες που χρησίμευαν για άλεσμα και κομματιάστηκε».
