">
Η συναναστροφή με τον όχλο είναι βλαβερή: πάντα εμφανίζεται κάποιος για να μας μεταδώσει ένα ελάττωμα, να μας το εντυπώσει ή, άθελά μας, να μας το προσάψει. Πάντως, όσο μεγαλύτερο είναι το πλήθος με το οποίο αναμειγνυόμαστε, τόσο μεγαλύτερος και ο κίνδυνος. Πράγματι, τίποτε δεν είναι τόσο επιζήμιο στα χρηστά ήθη όσο η συμμετοχή στα θεάματα. Τότε, διαμέσου του ευχάριστου θεάματος, τα ελαττώματα εισχωρούν ευκολότερα μέσα μας. Επιστρέφω σπίτι μου πιο φιλάργυρος, πιο φιλόδοξος, πιο άσωτος. Στην πραγματικότητα, χειρότερος. Σκληρότερος και πιο απάνθρωπος, επειδή αναμείχθηκα με τους ανθρώπους. Πρέπει να απομακρύνεται από τον όχλο εκείνος που έχει ψυχή τρυφερή και όχι ακόμη σταθερά προσανατολισμένη προς την αρετή, γιατί εύκολα παίρνει το μέρος των περισσότερων. Ακόμη και ο ηθικός χαρακτήρας ενός Σωκράτη, ενός Κάτωνα, ενός Λαίλιου, θα μπορούσε να αλλοιωθεί από τον ξένο προς τον χαρακτήρα τους πλήθος πολύ περισσότερο η δική μας ψυχή, η οποία τώρα διαπλάθεται, δεν είναι σε θέση να αποκρούσει την επίθεση εκείνων των ελαττωμάτων που ενσαρκώνονται σε τόσους πολλούς», γράφει ο Σενέκας στον Λουκίλιο. Οι πολλοί είναι αδύνατον να διδαχθούν, να γίνουν ακροατές της αρετής. Αντίθετα ο ένας είναι πάντα αρκετός να διδαχθεί, να μεταδώσει, να αγωνισθεί και να ανυψωθεί. Είναι η αφαιρετική αρχή, η οποία βρίσκει εφαρμογή σε όλες τις φιλοσοφικές και μεταφυσικές εκφάνσεις. Πάντα το ένα είναι καλύτερο απ’ τα πολλά, κατά το πρότυπο του κόσμου που προήλθε απ’ το ένα και πάλι στο ένα επιστρέφει.
«Αλλά για να μην έχω διδαχθεί σήμερα μόνον εγώ, θα μοιραστώ μαζί σου τρεις αξιόλογες φράσεις, οι οποίες μου φαίνονται ότι έχουν σχεδόν την ίδια σημασία. Με τη μια από αυτές τούτο το γράμμα ξεπληρώνει το χρέος του απέναντι σου και τις άλλες δύο να τις δεχτείς προκαταβολικώς. Ο Δημόκριτος λέει: “Για μένα, ένας μόνον άνθρωπος αξίζει όσο όλος ο δήμος, και όλος ο δήμος όσο ένας άνθρωπος”.
Καλά μίλησε κι εκείνος (γιατί αμφιβάλλουν ποιός ήταν), ο οποίος απάντησε, όταν τον ρώτησαν προς τί η τόση επιμέλεια σε μια επιστήμη που απευθύνεται σε τόσο λίγους: “Μου αρκούν λίγοι”, είπε, “μου αρκεί ένας, μου αρκεί κανένας”. Πολύ αξιόλογη και η τρίτη φράση που ανήκει στον Επίκουρο, ο οποίος γράφει σε κάποιον οπαδό των θεωριών του: “Αυτά τα πράγματα δεν τα είπα σε πολλούς, αλλά μόνον σ’ εσένα· και αυτό, διότι είμαστε αρκετά μεγάλο ακροατήριο ο ένας για τον άλλο”».
Το ίδιο χαρακτηριστική και απόλυτα προσαρμοσμένη σε όλα ετούτα είναι και η φράση του Μακρυγιάννη, λες και ήταν μαθητής του Σενέκα: «Κι αν ένας απομείνουμε, είμαστε πολλοί».
«Αυτές τις φράσεις να ενστερνισθείς, αγαπητέ Λουκίλιε, ώστε να είσαι ικανός να περιφρονείς την ευχαρίστηση που προέρχεται από την επιδοκιμασία των πολλών. Πολλοί σε επαινούν. Έχεις κανένα λόγο να είσαι ευχαριστημένος με τον εαυτό σου όταν είσαι από εκείνους που γίνονται κατανοητοί στον όχλο; Οι αρετές σου ας στρέφονται προς τον εσώτερό σου εαυτό».
Όλα τα πράγματα έχουν δυο όψεις, την εξωτερική και την εσωτερική. Διάλεξε ποιά από τις δυο θέλεις να είναι το κριτήριό σου στις επιλογές σου. Αν στην αναζήτησή σου στόχο έχεις πράγματα που μεταβάλλονται, τότε η εξωτερική όψη του κάθε πράγματος, συνταιριάζει με την επιδίωξή σου. Αν στόχος σου είναι τα αμετάβλητα πράγματα, τότε η εσωτερική πλευρά του κάθε πράγματος είναι εκείνο το μέτρο που ζητάς. Κι αυτό το μέτρο παραμένει πάντα αμετάβλητο, όπως αμετάβλητη είναι και η ουσία των πραγμάτων, η ουσία της ψυχής και η ουσία του Θεού. Και με το μέτρο αυτό, πρέπει να γίνεται και η επιλογή του φίλου.
«Δεν κρίνω τους ανθρώπους από τη δουλειά τους, αλλά από τον ηθικό τους χαρακτήρα. Τον χαρακτήρα του τον διαμορφώνει ο κάθε άνθρωπος, ενώ την εργασία τη διανέμει η τύχη. Να προσκαλείς στο τραπέζι σου και εκείνους που το αξίζουν και όσους θα μπορούσαν στο μέλλον να γίνουν άξιοι γι’ αυτό. Ό,τι έμεινε στη συμπεριφορά τους από τη συναναστροφή με χυδαία άτομα, η συντροφιά των χρηστών ανθρώπων θα το εξαφανίσει».
Εδώ καταδεικνύεται η πυθαγόρεια επίδραση αναφορικά με τα κριτήρια στην επιλογή των φίλων. Διαβάζουμε στα Χρυσά Έπη των Πυθαγορείων: «Εκ δε των άλλων, εκείνον φίλον σου να προσλαμβάνεις, όστις προέχει κατά την αρετήν και είναι ο άριστος. Υπάκουε εις τους μετρημένους λόγους του και τας εντίμους και ωφελίμους πράξεις του. μη δε μισήσεις ποτέ τον φίλον σου δι’ ασήμαντον αιτίαν όσον δύνασαι· διότι ἡ Δύναμις εδρεύει πλησίον της Ανάγκης». Και συνεχίζει στην επιστολή του:
«Δεν πρέπει, αγαπητέ μου Λουκίλιε, να αναζητάς τους φίλους σου μόνον στην αγορά και στη γερουσία. Αν κοιτάξεις με προσοχή, θα τους βρεις μέσα στο σπίτι σου! Συχνά, ένα καλό υλικό μένει ανεκμετάλλευτο επειδή λείπει ο κατάλληλος εργάτης. Δοκίμαζε και ανακάλυπτε. Είναι μωρός εκείνος ο οποίος, πριν αγοράσει άλογο, εξετάζει τη σέλα και τους χαλινούς αντί για το ίδιο το ζώο κι ακόμη πιο μωρός είναι εκείνος που εκτιμά έναν άνθρωπο από τα ρούχα και τη θέση του, η οποία τον περιβάλλει όπως ένα ένδυμα.
“Είναι δούλος!”. Αλλά ίσως είναι ελεύθερος στην ψυχή του. “Είναι δούλος!”. Μπορούμε να του το προσάψουμε; Δείξε μου ποιος δεν είναι: ο ένας είναι δούλος της ακολασίας, ο άλλος της φιλαργυρίας, ο τρίτος της φιλοδοξίας του κι όλος ο κόσμος είναι δούλος της ελπίδας και του φόβου». Το ίδιο κήρυξε και ο πολύς Νίκος Καζαντζάκης: «Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβούμαι τίποτα, είμαι λεύτερος».
Μα θα ρωτήσει κανείς, και εύλογα, αφού ο σοφός είναι αυτάρκης, πώς μπορεί να αναζητά να έχει στη ζωή του έναν φίλο. «Κοίταξε με ποιον τρόπο είναι αυτάρκης: κάποτε αρκείται σε ένα κομμάτι του εαυτού του. Αν η ασθένεια ή κάποιος εχθρός του κόψει το χέρι, αν κάποιο ατύχημα τον κάνει να χάσει το ένα ή και τα δύο μάτια, ό,τι του απομείνει θα του είναι αρκετό, και θα είναι, με το σώμα του, ακρωτηριασμένο και κολοβωμένο, το ίδιο ευχαριστημένος σαν να το είχε ολόκληρο. Δεν λυπάται για ό,τι έχασε, αλλά θα προτιμούσε να μην του έλειπε. Και ως προς τούτο είναι ο σοφός αυτάρκης: όχι επειδή θέλει να είναι χωρίς φίλο, αλλά επειδή μπορεί και χωρίς αυτόν. Κι όταν λέω “μπορεί”, εννοώ “υπομένει την απουσία του με ατάραχη ψυχή”».
Η πίστη στη φιλία είναι εκείνη η δύναμη που συμπαρίσταται όσους διώκονται πολιτικά, όσους από όποια αιτία δοκιμάζονται. Όταν ο φίλος ανησυχεί για τους φίλους του και όχι για τον εαυτό του, τότε είναι άξιος της φιλίας του φιλοσόφου. Γιατί, όπως ο φιλόσοφος είναι στραμμένος προς το αγαθό, έτσι και ο φίλος του πρέπει να είναι αγαθός. Πιστός στη φιλία, ο Σενέκας, αποδεικνύει την πίστη του αυτή στην παρηγορητική επιστολή του προς τον ασθενή Λουκίλιο. Ξεκινώντας από το δικό του πρόβλημα υγείας, διδάσκει στον φίλο του πώς ο ίδιος το αντιμετώπισε και τον παροτρύνει να κάνει το ίδιο.
«Πολύ συχνά, λόγω της αρρώστια μου, έχω νιώσει την επιθυμία να θέσω τέρμα στη ζωή μου. Όμως η μεγάλη ηλικία του αγαπημένου μου πατέρα με σταμάτησε. Δεν σκεφτόμουν το θάρρος που μου χρειαζόταν για να πεθάνω, αλλά το κουράγιο που θα έλειπε σ’ εκείνον για να υπομείνει τον χαμό μου. Επέβαλα λοιπόν στον εαυτό μου να ζήσει. Η απλή απόφαση να ζήσεις είναι μερικές φορές μια θαρραλέα πράξη. Τι είδους παρηγοριά ανακάλυψα τότε; Θα στο πω, αλλά πιο πριν θα ήθελα να σου δείξω με ποιόν τρόπο οι σκέψεις που με γαλήνευσαν είχαν επάνω μου και θεραπευτική δύναμη.
Οι παρηγορητικοί λόγοι που γεννιούνται από τις ηθικές σκέψεις έχουν μια θεραπευτική ιδιότητα, και εκείνο που ανυψώνει την ψυχή ωφελεί και το σώμα. Ήταν οι σπουδές μου που με έσωσαν. Στη φιλοσοφία οφείλω την ανάρρωση και το ξανάνιωμά μου, της οφείλω τη ζωή μου κι αυτό είναι το μικρότερο χρέος μου απέναντί της. Οι φίλοι μου συνετέλεσαν πολύ στη θεραπεία και με ανακούφισαν με τους λόγους, τις προτροπές και τις αγρύπνιες τους κοντά μου. Τίποτε, αγαπητέ μου Λουκίλιε, δεν γιατρεύει και δεν ζωογονεί τόσο τον ασθενή όσο η αγάπη των φίλων του, τίποτε δεν αφαιρεί τόσο από την ψυχή την αναμονή και τον φόβο του θανάτου. Δεν πίστευα ότι θα πέθαινα και θα τους άφηνα να ζουν. Αλήθεια, θεωρούσα ότι θα ζούσα, αν όχι με εκείνους, τουλάχιστον μέσα από εκείνους. Μου φαινόταν, όχι ότι θα άφηνα την πνοή μου, αλλά ότι θα τους τη μετέδιδα. Ορίστε τί μου έδωσε τη δύναμη να ζήσω και να υπομείνω όλους τους πόνους. Και θα ήταν πολύ θλιβερό, αφού βρήκα το θάρρος να πεθάνω, να μη βρω το θάρρος να ζήσω».
Σκέψεις απλές αλλά μεγαλειώδεις, που δεν μπορούν να αφήσουν ασυγκίνητο ακόμα και τον ελάχιστα σκεπτόμενο. Οι προτροπές του Σενέκα, βγαλμένες μέσα από το προσωπικό του βίωμα, κυλούν σαν βάλσαμο στις φλέβες του σώματος και του μυαλού, και διαχέονται σ’ ολόκληρη την έκταση της ψυχής, τη γαληνεύουν κι αποδιώχνουν τον πόνο ή, στη χειρότερη περίπτωση, τον κάνουν να γίνεται υποφερτός.
Σενέκας, Λεύκιος Ανναίος ο φιλόσοφος
«Ας υποστούμε όλα τα απαραίτητα, τα βότανα, τα ζεστά καταπότια, ό,τι μοιάζει αβάσταχτο για τα γούστα των λαίμαργων, των χορτασμένων από τις υπερβολές, των περισσότερο άρρωστων στο πνεύμα παρά στο σώμα. Να απαρνηθούμε μόνο τον φόβο μπροστά στον θάνατο. Μπορούμε να του αντισταθούμε, αν ορίσουμε τί είναι καλό και τί κακό. Τότε δεν θα αηδιάζουμε τη ζωή ούτε θα φοβόμαστε τον θάνατο. Δεν γίνεται να χορτάσουμε τη ζωή, όταν αυτή προσφέρει τόση ποικιλία, μεγαλείο και θεαρέσκεια. Η τεμπελιά και η αδράνεια μας οδηγούν να τη μισούμε. Όποιος αφιερώνεται στη μελέτη της φύσης δεν κουράζεται ποτέ από την αλήθεια, αλλά από το σφάλμα. Από την άλλη, αν ο θάνατος φθάσει και τον φωνάξει, έστω και πριν από την ώρα του, και στο μέσον της σταδιοδρομίας του ακόμη, αυτός έχει γευθεί από καιρό τους καρπούς της ζωής. Γνώρισε ένα μεγάλο τμήμα της φύσης. Γνωρίζει ότι ο χρόνος δεν προσθέτει τίποτε σε μια ζωή που αφιερώθηκε στο αγαθό. Αντίθετα, η ζωή φαίνεται φυσικά μικρή σε όσους τη μετρούν κάτω από το φως των μάταιων και άκρατων ηδονών.
Νιώσε ξανά υγιής μ’ αυτές τις σκέψεις και διαβάζοντας ξανά τα γράμματά μου. Θα έλθει μια μέρα που θα ξαναβρεθούμε: όσο λίγο χρόνο και αν έχουμε, θα είναι πολύς αν ξέρουμε να τον χρησιμοποιήσουμε. Όπως λέει ο Ποσειδώνιος, “μια μόνον ημέρα για τον σοφό είναι μεγαλύτερη από την πιο μακροχρόνια ζωή για έναν αδαή”. Μέχρι να συναντηθούμε, μείνε σταθερός σε αυτή την αρχή και μην υποχωρήσεις. Μην αφεθείς να απελπιστείς από τις αντιξοότητες, μην εμπιστεύεσαι την ευζωία, μην ξεχνάς την αστάθεια της μοίρας. Να επαναλαμβάνεις μέσα σου ότι αυτή κάνει όσα έχει τη δύναμη να κάνει. Το κακό που αναμέναμε για καιρό είναι πιο ελαφρύ όταν μας αγγίζει».
Μπορεί κανείς να εκθειάζει τη φιλοσοφική σκέψη του Σενέκα ασταμάτητα. Το ανάστημά του και η προσφορά των έργων του και των επιστολών του, που απευθύνονται σε κάθε ανθρώπινη ψυχή, άσκησε ιδιαίτερη επίδραση στην ηθική διαμόρφωση τόσο των ειδωλολατρών όσο και των χριστιανών, αλλά και εν γένει των ανθρώπων μέχρι την εποχή μας. Αναμφισβήτητα μεγάλη είναι και η επιρροή του ακόμη και στους χριστιανούς Πατέρες, στους ανθρωπιστές, αλλά και στους διαφωτιστές του 17ου αιώνα, όπως ο Ντιντερό και ο Ρουσσώ.
Ό Σενέκας έγραψε πολλά έργα, από τα οποία μέρος μόνον σώζεται, τα κυριότερα δε από αυτά είναι τα εξής: «Διαλόγων βιβλία 12». Υπό το γενικό αυτό τίτλο, αν και δεν είναι πραγματικοί διάλογοι, περιλαμβάνουν: «Περί προνοίας», «Περί καρτερίας του σοφού», «Περί οργής», «Προς Μαρκία λόγος παρηγορητικός» (παραμυθία μητρός για το θάνατο του γιού της), «Περί αργίας», «Περί ηρεμίας της ψυχής», «Περί βαχύτητος του βίου» «Προς Πολύβιον λόγος παρηγορητικός», όπου υπό το πρόσχημα παραμυθίας του Πολυβίου, απελεύθερου του Κλαυδίου, απευθύνει διάφορες κολακείες, για να επιτύχει την ανάκλησή του από την εξορία, και «Παρηγορητικός προς την Ελβίαν Λόγος», όπου επιδιώκει να παρηγορήσει τη μητέρα του για την εξορία του, αλλά προ πάντων να επιτύχει την ανάκλησή της.
Συνέχεια την επόμενη Κυριακή
