">
Ρώτησαν κάποτε τον Διογένη, πια στάση πρέπει να κρατά κάποιος απέναντι στην εξουσία κι εκείνος απάντησε: «Όποια και απέναντι στην φωτιά: να μην στέκεται ούτε πολύ κοντά, για να μην καεί, ούτε πολύ μακριά για να μην ξεπαγιάσει».
Διογένης ο Κυνικός
Περίφημος Έλληνας φιλόσοφος που γεννήθηκε στη Σινώπη περί τα τέλη του Ε' π.X. αιώνα. Ο πατέρας του Ικεσίας ήταν τραπεζίτης και παραχαράκτης νομισμάτων, φαίνεται δε ότι και ο κατόπιν διάσημος κυνικός, σε νεαρή ηλικία μυήθηκε, στην επικερδή τέχνη του πατέρα του, και υπέστη τις συνέπειες του εγκλήματός του, αναγκασθείς να αυτοεξορισθεί. Όταν ήλθε στην Αθήνα πολύ γρήγορα εντυπωσιάσθηκε από τη διδασκαλία του Αντισθένη, έναν από τους πιο διαπρεπείς μαθητές του Σωκράτη, και ζήτησε να γίνει μαθητής του. Ο Αντισθένους όμως όχι μόνον απέρριψε την αίτηση του, αλλά και επεχείρησε να τον ραβδίσει όταν επέμενε. Τότε ο Διογένης του είπε: «Χτύπα, δεν βρεις ποτέ τόσο σκληρό ξύλο να με διώξεις, όσο θα μου φαίνεται πως κάτι λες», «τὴν κεφαλὴν αὐτῷ ὑπεσχών, παῖε, εἶπεν· οὐ γὰρ εὑρήσεις οὕτω σκληρὸν ξῦλον ᾧ με ἀπείρξεις ἕως ἄν τι φαίνῃ λέγων». Ο Αντισθένης, υπεχώρησε και ο μαθητής πολύ γρήγορα υπερέβη τον διδάσκαλό του, όχι μόνο στη φήμη, αλλά και στην αυστηρότητα του τρόπου ζωής. Θεωρείται το αρχέτυπο των Κυνικών, και μάλιστα πολλοί του αποδίδουν την καθιέρωση του Κυνικού τρόπου ζωής, αν και ο ίδιος αναγνωρίζει το χρέος του στον Αντισθένη. Καλείται κυνική φιλοσοφία διότι οι κυνικοί είχαν ως έμβλημά τους τον Κύνα (τον σκύλο) και έλεγαν «εμείς διαφέρουμε από τους άλλους σκύλους διότι εμείς δεν δαγκώνουμε τους εχθρούς αλλά τους φίλους, για να τους διορθώσουμε». Οι κυνικοί φιλόσοφοι πρέσβευαν την απόλυτη αμφισβήτηση των πάντων, απέρριπταν κάθε εξουσία και ήθελαν την απόλυτη ελευθερία του ανθρώπου.
Ό Διογένης υπήρξε ένας εκ των μάλλον λαοφιλών και γνωστών φιλοσόφων της Ελλάδος όχι μόνον κατά τους αρχαίους αλλά και κατά τους νεωτέρους χρόνους.
Δεν συγκρότησε ένα θεωρητικό σύστημα αξιών, αλλά με τις πράξεις του γελοιοποίησε και εξευτέλισε κυριολεκτικά τις κυρίαρχες κοινωνικές συμβάσεις, σε σημείο που κανένας άλλος μέχρι τη σημερινή εποχή δεν τόλμησε. Το έδαφος είχε ήδη προλειανθεί από τον Αντισθένη, ο οποίος κήρυττε δημοσίως ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχει κυβέρνηση, ατομική ιδιοκτησία, επίσημη θρησκεία και γάμος. Απέρριπτε τη φήμη και τις τιμές, αλλά η επίδειξη του ασκητισμού του ήταν τόσο καινοφανής για τους Έλληνες, ώστε προσήλκυσε μεγάλη προσοχή και πολλοί έφτασαν να τον θεωρούν εξαιρετικά σοφό.
Ο Διογένης έθιξε αποκλειστικά κοινωνικά και ηθικά προβλήματα. Η διδασκαλία του ήταν ουσιαστικά επαναστατική και ανατρεπτική για την τάξη που επικρατούσε τότε. Γι’ αυτό όταν ένας νεαρός του έσπασε το πιθάρι, μαστίγωσαν τον νεαρό και του έδωσαν άλλο. Προσπάθησε με τα επιχειρήματά του, να αλλάξει την ανθρώπινη κοινωνία που είχε διαφθαρεί. Αυτό κατά την γνώμη του θα γινόταν δυνατό, αν ο άνθρωπος επέστρεφε στην φύση. Πίστευε δηλαδή ότι η ευτυχία του ανθρώπου βρίσκετε στη φυσική ζωή και πως μόνο με την αυτάρκεια, την λιτότητα, την αυτογνωσία και την άσκηση μπορεί να την εξασφαλίσει. Υπήρξε είρωνας, καυστικότατος και ονειδιστής των ανθρώπινων αδυναμιών, προπάντων δε της ματαιοδοξίας και της υπεροψίας. Τρεφόταν μόνο από προσφορές των θαυμαστών του.
Ο Διογένης πίστευε πως ο άνθρωπος είναι από τη φύση εφοδιασμένος με όλα όσα χρειάζεται και δεν έχει ανάγκη από περιττά πράγματα. Μόνος του δημιουργεί για τον εαυτό του πλήθος τεχνητών αναγκών και επιθυμιών, που τελικά τον υποδουλώνουν. Για τον Διογένη μόνο η ικανοποίηση των φυσικών αναγκών οδηγεί στην ευτυχία και καμία σωματική ανάγκη δεν μπορεί να θεωρηθεί ανήθικη, αφού η φύση τις δημιουργεί όλες. Ωστόσο, οι φυσικές ανάγκες μπορούν να δαμαστούν με την άσκηση, δηλαδή με το να ασκεί κάποιος το σώμα του, ώστε να περιορίζονται οι ανάγκες του στο ελάχιστο δυνατό. Αυτό θα βοηθήσει τον άνθρωπο να αποκτήσει αυτάρκεια. Όσο πιο λίγες και απλές είναι οι ανάγκες του, τόσο πιο εύκολα θα μπορεί να τις ικανοποιεί. Η παράδοση στις σωματικές απολαύσεις συνιστά αδυναμία αλλά και αδικία. Στον ευτραφή ρήτορα Αναξιμένη έλεγε σαρκαστικά ο Διογένης: «Αναξιμένη, δώσε λίγη κοιλιά και στους φτωχούς».
Ο Διογένης και οι μεταγενέστεροί του Κυνικοί απορρίπτουν ό,τι σηματοδοτεί τον ανθρώπινο πολιτισμό. Ο νόμος δεν έχει καμία απολύτως αξία απέναντι στη φύση, διότι οι νόμοι είναι ανθρώπινα έργα και διαφέρουν από χώρα σε χώρα, επομένως δεν έχουν αντικειμενικό κύρος και είναι ανάξιοι σεβασμού. Για τον λόγο αυτό, κανένα δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να κρίνει τις πράξεις κάποιου, ούτε και οποιαδήποτε εξουσία έχει το δικαίωμα να καθορίζει τη ζωή των ανθρώπων. Χρησιμοποιούσε τον αστεϊσμό και το λογοπαίγνιο ως μέσο για τα διδάγματά του. Πίστευε πως η ευτυχία του ανθρώπου βρίσκετε στη φυσική ζωή και πως μόνο με την αυτάρκεια, την λιτότητα, την αυτογνωσία και την άσκηση μπορεί κανείς να την εξασφαλίσει.
Η δηκτικότητα της ειρωνείας του και η καυστικότητα του σαρκασμού του είναι άφθαστα. Διήγε βίο λιτό, εφαρμόζοντας στην πράξη τις αρχές του, κυκλοφορούσε στην Αθήνα ξυπόλυτος, φορώντας τον αυτόν τρίβωνα χειμώνα και καλοκαίρι, πήρα (σακούλι) για τα τρόφιμα, ένα κύπελλο για να πίνει νερό και βακτηρία. Μάλιστα όταν κάποτε είδε ένα παιδί να πίνει νερό με το χέρι του, έσπασε το κύπελλό του λέγοντας: «ένα παιδί με ξεπέρασε στην απλότητα», «παιδίον με νενίκηκεν εὐτελείᾳ».
Κατοικούσε εντός πίθου, με φύλακες τα σκυλιά του, που άλλοτε το κυλούσε στη Βασίλειο Στοά κι άλλοτε στο Μητρώο, κάτω από την Ακρόπολη, αποδεικνύοντας, έτσι, πως και το σπίτι ακόμα ήταν κάτι το περιττό. Απέρριπτε την πολυθεΐα και τις θρησκευτικές λατρείες, ως αυθαίρετους ανθρώπινους θεσμούς και περιφρονούσε ακόμη και τη στοιχειωδέστερη εθιμοτυπία, συνήθιζε δε να τα κάνει όλα στο μέσον, όσα ήταν αρμοδιότητα της Δήμητρας και της Αφροδίτης, («εἰωθὼς πάντα ποιεῖν ἐν τῷ μέσῳ καὶ τὰ Δήμητρος καὶ τὰ Ἀφροδίτης»), αποκαλούσε τον εαυτό του κύνα, ασκούσε την επαιτεία και ενέπαιζε τους πάντες, βασιλείς, φιλόσοφους, γραμματικούς, μαθηματικούς, παιδαγωγούς, ρήτορες, αθλητές κ.λπ. Απαισιόδοξος κατά βάθος, ουδεμία υπόληψη έτρεφε προς το ανθρώπινο γένος και τους διαφόρους θεσμούς τους οποίους εφεύρε τούτο.
Δεν μπορούσε να ανεχθεί την αποκλειστικότητα των μαθηματικών, οι όποιοι για να αποβλέπουν προς τον ήλιο και τη σελήνη, παρορούν «τὰ ἐν ποσὶ πράγματα», ούτε την υποκρισία των ρητόρων, οι οποίοι σπουδάζουν για να λέγουν και να κάνουν μόνον πολύ θόρυβο περί δικαιοσύνης και όχι και να πράττουν τα δίκαια. Έλεγε ότι οι άνθρωποι αγωνίζονται να ξεπεράσουν ο ένας τον άλλο σε υλικά αποκτήματα, αλλά κανένας δεν αγωνίζεται να γίνει καλύτερος και αληθινός. Ονόμαζε τον εαυτόν του κοσμοπολίτη «πολίτη του κόσμου» και όχι Σινωπέα, δεν δημιούργησε ποτέ δική του οικογένεια και υπεστήριζε ότι οι γυναίκες πρέπει να είναι κοινές για όλους, δεν αναγνώριζε τον γάμο, αλλά καθένας μπορεί να έχει σχέσεις μ' αυτή που θα ανταποκριθεί στο ενδιαφέρον του. Έτσι και τα παιδιά θα είναι κοινά. («δεῖν κοινὰς εἶναι τὰς γυναίκας, γάμον μηδὲν ὀνομάζων, ἀλλὰ τὸν πείσαντα τῇ πεισθείσῃ συνεῖναι· κοινοὺς δὲ διὰ τοῦτο καὶ τοὺς υἱέας»).
Ακόμη δεν θεωρούσε καθόλου άτοπο το να πάρει κάποιος κάτι από το ιερό εν ώρα ανάγκης, ή να δοκιμάσει κρέας από κάποιο ζώο και ότι δεν είναι ανόσιο ακόμα και το να δοκιμάσει να φάει ανθρώπινα κρέατα, όπως είναι φανερό από ό,τι γίνεται σε ξένα έθνη. («Μηδέν τε ἄτοπον εἶναι ἐξ ἱεροῦ τι λαβεῖν ἢ τῶν ζῴων τινὸς γεύσασθαι: μηδ᾽ ἀνόσιον εἶναι τὸ καὶ τῶν ἀνθρωπείων κρεῶν ἅψασθαι, ὡς δῆλον ἐκ τῶν ἀλλοτρίων ἐθῶν»). Οι Αθηναίοι αγαπούσαν τον Διογένη, για την ετοιμότητα και την ευφυΐα του, με τις οποίες απαντούσε σε κάθε ερώτηση που του έκαναν, καθώς και για τον αδυσώπητο και τραχύ τρόπο με τον οποίο έσκωπτε τα κακώς έχοντα στην κοινωνία. Κυκλοφορούν ευρύτατα τα πολυάριθμα ανέκδοτά του, τα οποία μας διέσωσε, ο Διογένης Λαέρτιος στο ΣΤ΄ βιβλίο της Φιλοσόφου Ιστορίας του, και τα οποία, αληθή κατά το πλείστον, προδίδουν πνεύμα εκκεντρικό, πρωτότυπο, σκωπτικό, ευφυές και βαθύ.
Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ήταν στη Κόρινθο, θέλοντας να τον γνωρίσει, έστειλε ένα υπασπιστή του, ο οποίος βρήκε τον Διογένη να ηλιάζεται στο Κράνειο γυμναστήριο της Κορίνθου. «Σε ζητεί ο Βασιλεύς Αλέξανδρος να σε δει», του είπε. Ο Διογένης απάντησε «Εγώ δεν θέλω να τον δω. Εάν θέλει αυτός ας έρθει να με δει». Και πράγματι, ο βασιλεύς Αλέξανδρος πήγε να δει τον Διογένη. Τον πλησίασε και του είπε: «Είμαι ο Βασιλεύς Αλέξανδρος». Ο Διογένης ατάραχος του απάντησε: «Κι εγώ είμαι ο Διογένης ο Κύων». Ο Μέγας Αλέξανδρος απορημένος από την απάθειά του τον ρώτησε: «Δεν με φοβάσαι;». «Και τί είσαι; Καλό ή κακό;», ρώτησε ο Διογένης. Ο Αλέξανδρος έμεινε σκεπτικός. Δεν μπορεί ένας βασιλιάς να πει ότι είναι κακό, και άμα είναι καλό, γιατί κάποιος να φοβάται το καλό; Αντί να απαντήσει ο Αλέξανδρος τον ρώτησε ξανά: «Τί χάρη θέλεις να σου κάνω;» και ο Διογένης τότε του έδωσε την πασίγνωστη απάντηση: «ἀποσκότησόν μου». «Μη μου κρύβεις τον ήλιο», καθώς οι κυνικοί πίστευαν πως η ευτυχία του ανθρώπου βρίσκετε στη λιτότητα, στη ζεστασιά του ήλιου και δεν ζητεί τίποτα από τα υλικά πλούτη. Μόλις το άκουσε αυτό ο Αλέξανδρος είπε το περίφημο: «Εάν δεν ήμουν Αλέξανδρος, θα ήθελα να ήμουν Διογένης». Σε ερώτηση του Αλεξάνδρου γιατί τον αποκαλούν σκύλο απάντησε: «Γιατί εκείνους που δίνουν τους καλοπιάνω, εκείνους που δεν δίνουν τους γαυγίζω και τους παλιανθρώπους τους δαγκώνω». («Τοὺς μὲν διδόντας σαίνων, τοὺς δὲ μὴ διδόντας ὑλακτῶν, τοὺς δὲ πονηροὺς δάκνων»). Ο Μέγας Αλέξανδρος και ο Διογένης είχαν μια μακρά συζήτηση με μεγάλη σημασία που σώθηκε από τον Δίονα τον Πλουσαραίο. Σε αυτή ο Διογένης εξηγεί στον Αλέξανδρο πότε ένας βασιλέας είναι ωφέλιμος. Ο Διογένης αποδίδει την ωφελιμότητα ενός βασιλιά στο εάν είναι ωφέλιμος στο λαό. Για να στηρίξει τον ισχυρισμό του αυτόν του είπε: «Εάν κατακτήσεις όλη την Ευρώπη και δεν ωφελήσεις τον λαό, τότε δεν είσαι ωφέλιμος. Εάν κατακτήσεις όλη την Αφρική και την Ασία και δεν ωφελήσεις τον λαό, πάλι δεν είσαι ωφέλιμος. Ακόμα και εάν περάσεις τις στήλες του Ηρακλέους και διανύσεις όλο τον ωκεανό και κατακτήσεις αυτή την ήπειρο που είναι μεγαλύτερη της Ασίας και δεν ωφελήσεις τον λαό, πάλι δεν είσαι ωφέλιμος γιατί δεν ωφελείς το σύνολο».
