">
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, Συγγραφέα - Ερευνητή
«Ἀλλὰ γὰρ ἤδη ὥρα ἀπιέναι, ἐμοὶ μὲν ἀποθανουμένῳ, ὑμῖν δὲ βιωσομένοις· ὁπότεροι δὲ ἡμῶν ἔρχονται ἐπὶ ἄμεινον πρᾶγμα, ἄδηλον παντὶ πλὴν ἢ τῷ θεῷ».
«Αλλά τώρα πια είναι ώρα να φύγουμε, εγώ για να πεθάνω, κι εσείς για να ζήσετε. Ποιός όμως από τους δύο πηγαίνει στο καλύτερο, είναι άγνωστο σε μας. Μόνο ο Θεός το γνωρίζει».
«Τάδε ἐγράψατο καὶ ἀντωμόσατο Μέλητος ὁ Μελήτου Πιτθεὺς Σωκράτει Σωφρονίσκου Αλωπεκήθεν· ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζειν θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ καινὰ δαιμόνια εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων. Τίμημα Θάνατος».
Το έργο των τριών κατηγόρων του Σωκράτη, ολοκληρώθηκε με την ετυμηγορία του δικαστηρίου, που τον κήρυξε ένοχο, το 399 π.Χ., για ασέβεια προς τους θεούς και για διαφθορά των νέων. Η ποινή, θάνατος. Ο Άνυτος, ο Μέλητος και ο Λύκων τώρα μπορούν να κοιμούνται ήσυχοι. Δεν θα δέχονται πλέον τον ταπεινωτικό έλεγχο του Σωκράτη. Η εκτέλεση όμως αργούσε, διότι το ιερό πλοίο ήταν έτοιμο να σαλπάρει για τη Δήλο τη μέρα της δίκης και της καταδίκης. Έπρεπε, λοιπόν, να περιμένει στη φυλακή, 30 ολόκληρες μέρες, έως ότου επιστρέψει, διότι στο χρονικό αυτό διάστημα δεν επιτρεπόταν θανατική εκτέλεση.
Όταν ο Σωκράτης, μετά τη δίκη, κλείστηκε στη φυλακή και περίμενε τον θάνατό του, το δεσμωτήριό του γίνεται φιλοσοφικό σχολείο. Ο Κρίτων διέφθειρε με χρήματα τον δεσμοφύλακα και έμπαινε ελεύθερα στη φυλακή. Μα ο χρόνος πέρασε πολύ γρήγορα. Ύστερα από 28 μέρες το ιερό πλοίο έφτασε στο Σούνιο. Δυο, μόνο, μέρες μένουν πια για τη θανατική εκτέλεση. Πρέπει, όμως, ο Σωκράτης να σωθεί με κάθε τρόπο, ας είναι και την τελευταία στιγμή. Ο Απολλόδωρος, ο Φαίδων, ο Αισχίνης, ο Κρίτων, πολλοί άλλοι φίλοι και μαθητές του, βρίσκονται σε αδιάκοπη κίνηση.
Παρ’ όλη την πίεση όμως των φίλων και μαθητών του, ο Σωκράτης δε δέχεται να δραπετεύσει. Γιατί; Μήπως του έλειπε το θάρρος; Ή επειδή ήταν υπερβολικά εγωιστής και ήθελε να ξεχωρίζει από τους άλλους; Όχι βέβαια. Ούτε το θάρρος του έλειπε, ούτε ο εγωισμός τον παρέσυρε. Εκείνος που αγωνίστηκε σε όλη του τη ζωή να αποσπάσει τον άνθρωπο από το κράτος της τύχης και να τον υποτάξει στο κράτος του λόγου, ήταν πολύ φυσικό να αντισταθεί ο ίδιος στην ορμή της τύχης, να θελήσει να κρατήσει τον εαυτό του στο ύψος των ιδεών του, και στην πιο κρίσιμη στιγμή της ζωής του. Γι αυτό, χωρίς την παραμικρή αλαζονεία, ήρεμα, ο Σωκράτης κουβεντιάζει με τον φίλο του Κρίτωνα μέσα στη φυλακή, σα να κουβεντιάζει με την ίδια τη συνείδησή του, εξετάζοντας αν πρέπει να φύγει ή όχι. Τί λένε οι αρχές στις οποίες πιστεύει; Να δραπετεύσει ή να μείνει. Και μένει, επειδή αυτό υπαγορεύουν οι αρχές, στις οποίες πιστεύει.
Η επιμονή του Κρίτωνα να πείσει τον Σωκράτη να δραπετεύσει ήταν μεγάλη. Ποιά ήταν όμως τα επιχειρήματά του; Το βασικότερο ήταν πως κανένας δε θα πίστευε ότι θεληματικά έμεινε στη φυλακή και δέχτηκε να πιει το κώνειο. Και θα δημιουργηθεί έτσι η εντύπωση πως οι φίλοι αδιαφόρησαν ολότελα για τη σωτηρία του, με αποτέλεσμα να χαρακτηρισθούν δειλοί, ανίκανοι, μίζεροι.
Το δεύτερο επιχείρημά του ήταν πως έπρεπε να σκεφτεί τα παιδιά του, στα οποία έχει άμεσες υποχρεώσεις. Γι αυτό δεν πρέπει να δεχθεί παθητικά, χωρίς να αντιδράσει, τη θανάτωση. Ώστε έχει υποχρέωση να διαλέξει το πιο δύσκολο, να ζήσει για να αναθρέψει τα παιδιά του κι όχι να πεθάνει.
Για έναν άνθρωπο συνηθισμένο, με ένα κοινό τρόπο σκέψεως, τα επιχειρήματα του Κρίτωνα είναι λογικά και φρόνιμα. Παράλληλα όμως προδίδουν ηθική αδυναμία, την οποία ξεπερνά ο Σωκράτης. Και αντί να απαντήσει άμεσα στον Κρίτωνα, γενικεύει την περίπτωση, για να καταλήξει σε ανάλογα γενικά συμπεράσματα. Έτσι η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από μια κεντρική ιδέα. Δεν είναι καθόλου δύσκολη η απάντηση στο κρίσιμο ερώτημα που θέτει στον Κρίτωνα: Είναι δίκαιο το να αδικήσει κανείς; Έχει το δικαίωμα ο άνθρωπος, και σε ειδικές, σπάνιες περιπτώσεις ακόμα, να καταστρέφει τους συνανθρώπους του, πολύ περισσότερο όσους του έκαναν καλό και τον εξυπηρέτησαν; Όχι, ποτέ.
Μια από τις βασικές αρχές του Σωκράτη, και ίσως η βασικότερη όλων, είναι ότι ο άνθρωπος οφείλει να δείχνεται δίκαιος και σ’ εκείνους που τον αδικούν. Επιτρέπεται, λοιπόν, να δραπετεύσει τώρα ο ίδιος από τη φυλακή ή να βλάψει κάποιον; Όχι φυσικά.
Η συνείδηση του Σωκράτη έχει τόσο βαθειά, τόσο εξαντλητικά χωνεμένη την ηθική αυτή αρχή του, πιστεύει τόσο ακλόνητα πως αν δραπετεύσει θα κάνει κακό, περισσότερο μάλιστα στην πατρίδα του, ώστε σα να ακούει νοερά τα παράπονα και τις διαμαρτυρίες της από την ταπεινή πρόθεσή του. Οι νόμοι της πολιτείας του λεν πως ετοιμάζεται να τους παραβιάσει. Η σκηνή, όπου οι νόμοι τον συμβουλεύουν, προσπαθώντας να του ανοίξουν τα μάτια, είναι γεμάτη ποίηση και δραματικό τόνο.
Η φιλοσοφική θέση που υποστηρίζεται εδώ , είναι ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να μεταχειρίζεται παράνομα μέσα εναντίον της πατρίδος του, να απιστεί στους νόμους της και να τους καταστρέφει, κι όταν ακόμα έχει την ιδέα πως τον αδίκησαν οι συμπατριώτες του. Μόνο έτσι θα είναι αληθινά δίκαιος.
Ξημερώνει η παραμονή της θανατικής εκτελέσεως του Σωκράτη. Ο Κρίτων, σαν τύπος, ήταν σοβαρός, πειθαρχημένος, μετριοπαθής, έξυπνος. Και δεν υπήρχε πιο κατάλληλος απ’ αυτόν για να αναγγείλει στον Σωκράτη το θλιβερό μαντάτο πως έφτασε το ιερό πλοίο. Μπαίνει στο κελί του και τον βλέπει να κοιμάται ξένοιαστα. Είναι ολότελα γαλήνιος και ήρεμος. Θαυμάζει την ψυχική αταραξία του θανατοποινίτη. Όταν, τέλος, ξύπνησε ο Σωκράτης, είδε τον Κρίτωνα να κάθεται δίπλα του.
Ύστερα από τις πρώτες ερωτήσεις για την ώρα και για τον σκοπό της επισκέψεώς του, ο Σωκράτης μαθαίνει από τον Κρίτωνα πως σήμερα θα έρθει το ιερό πλοίο. Αναγκαστικά, λοιπόν, αύριο θα θανατωθεί. Και ο αιώνιος Σωκράτης απαντά:
«Τότε, Κρίτων, με το καλό. Ας γίνει έτσι, αν είναι θέλημα των θεών».
Επειδή, όμως, όπως φαίνεται κι από την απολογία, ο Σωκράτης παραδεχόταν πως τα όνειρα έχουν μαντικές ιδιότητες και μας προειδοποιούν για μελλοντικά γεγονότα, λέει στον Κρίτωνα: «Ονειρεύτηκα πως κάποια όμορφη και με καλό παρουσιαστικό γυναίκα, ασπροντυμένη, ήρθε κοντά μου και μου είπε πως θα πάω στη Φθία σε τρεις μέρες».
Ας φαντασθούμε τον Σωκράτη στη φυλακή, γράφει ο Γιάννης Κουχτσόγλου. Ο διδάσκαλος, γέρος που εμπνέει το σεβασμό, κάθεται σε μια γωνιά της σκοτεινής εκείνης φυλακής, πάνω σε ταπεινό κρεβάτι. Μένει ακίνητος, στηρίζει στην παλάμη το κεφάλι του, παρακολουθεί την έκφραση του ευγενικού ενθουσιασμού του φίλου του. Το βλέμμα του φαίνεται χαμογελαστό. Σωπαίνει με αξιοπρέπεια, για να χαρεί ως το τέλος το όμορφο θέαμα της ενάρετης καρδιάς, που θυσιάζει στην ευγνωμοσύνη και στην αρετή όλα τα αγαθά αυτού του κόσμου. Σκιρτά η ψυχή του από αγαλλίαση και χαίρεται για το έργο του. Ο Κρίτων, απέναντι του, άντρας ζωντανός, μοναδικός φίλος, που προσπαθεί με όλη τη δύναμη της διαλεκτικής, με ολόκληρη τη διάθεση της θυσίας, να σώσει τη ζωή του διδασκάλου. Και σκέφτεται πως κάθε στιγμή είναι πολύτιμη. Μια κάθεται και μια σηκώνεται όρθιος. Η φωνή του τρέμει. Τα μάτια του έχουν βουρκώσει, μιλάει με παρακλητικές χειρονομίες και περιμένει την απάντηση. Υπάρχουν στιγμές που μονάχα η φαντασία μπορεί να τις συλλάβει. Και μια από τούτες τις στιγμές, αυτή εδώ, ήταν, σίγουρα, από τις πιο γλυκές του Σωκράτη μέσα στη φυλακή του. Ο Κρίτων, πιέζοντας τον διδάσκαλο να δραπετεύσει, γίνεται ολοένα ζωντανότερος από την αγωνία που γεμίζει την ψυχή του, καθώς βλέπει τον ατάραχο Σωκράτη να αρνιέται κατηγορηματικά να φύγει.
«Καιρός ακόμα να μ’ ακούσεις και να σωθείς. Γιατί, ξέρεις, αν πεθάνεις, η συμφορά για μένα δε θα είναι μια μονάχα. Από το ένα μέρος θα χάσω τον πιο πολύτιμό μου φίλο, που όμοιό του δε θα βρω ποτέ, κι από το άλλο θα αφήσω την εντύπωση σε πολλούς, που δε μας γνωρίζουν καλά εμάς τους δυο, ότι ενώ μπορούσα να σε σώσω ξοδεύοντας χρήματα, έδειξα αμέλεια. Και υπάρχει, αλήθεια, χειρότερο πράμα από το να φαίνεσαι πως λογαριάζεις πιο πολύ το χρήμα από τους φίλους; Γιατί σίγουρα ο κόσμος δεν θα πιστέψει ποτέ πως εσύ ο ίδιος δε δέχτηκες να φύγεις από δω, μ’ όλο που εμείς είμαστε πρόθυμοι για κάθε σχετική χρηματική θυσία».
Τότε ο Σωκράτης απαντά με απάθεια:
«Μα γιατί, καλέ μου Κρίτων, να σκοτιζόμαστε τόσο για το τί θα πουν οι πολλοί; Οι πιο καλοί άνθρωποι, που τη γνώμη τους αξίζει περισσότερο να προσέχουμε, θα σκεφθούν πως τα πράματα έγιναν όπως αληθινά θα έχουν γίνει».
