">
του Γιώργου Παπαδημητρίου
Πριν από ακριβώς ένα χρόνο, στις 5 Οκτωβρίου 2011, έφυγε από τη ζωή χτυπημένος από καρκίνο του παγκρέατος ο συνιδρυτής (μαζί με τον Στίβεν Βόζνιακ) της εταιρίας Apple, Στίβ Τζομπς. Εν ριπή οφθαλμού, απλώθηκε ένας μακρόσυρτος και σπαραξικάρδιος θρήνος από τη μία άκρη του κόσμου στην άλλη. Ή τέλος πάντων σε σύσσωμο το κομμάτι του πλανήτη που έχει την ευχέρεια να χρησιμοποιεί ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ολημερίς και ολονυχτίς. Σε κλάσματα δευτερολέπτου λοιπόν, ένιωσα πρωταγωνιστής φουτουριστικής ταινίας επιστημονικής φαντασίας. Σαν ήρωας από το μακρινό παρελθόν που τον ξέβρασε η χρονομηχανή σε ένα αλλόκοτο μέλλον, όπου δεν καταλαβαίνει τι του γίνεται. Αναρωτιόμουν ασταμάτητα ένα και μόνο πράγμα. Είμαι άραγε ο μόνος άνθρωπος στον (δυτικό) κόσμο που δεν ξέρει ποιος διάολο είναι ο αυτός ο Στιβ Τζομπς;
Όπως μάλλον θα ξέρετε (κι αν δεν ξέρατε, μάλλον θα έχετε πλέον μάθει), η πρώτη θητεία του Στιβ Τζομπς στην Apple διήρκησε από το 1974 ως το 1985, όταν και εκπαραθυρώθηκε κατηγορούμενος για αυταρχικό τρόπο διοίκησης και υπέρμετρα σκληρή στάση έναντι των συναδέλφων του. Το 1986, ίδρυσε την εταιρία NeXT, η οποία αν και απέτυχε εμπορικά, μέσα από το λειτουργικό της, NeXTSTEP, έθεσε τις βάσεις για τη δημιουργία των Macintosh. Παράλληλα, ο Τζομπς αγόρασε την ίδια χρονιά την πασίγνωστη εταιρία Pixar, η οποία δραστηριοποιούταν στην παραγωγή κινουμένων σχεδίων βασισμένων σε γραφικά υπολογιστή και χάρη στη συνεργασία της με τη Walt Disney, απέφερε τεράστια κέρδη στον αγοραστή της. Το 1996, η Apple εξαγόρασε τη NeXT, ο Τζομπς επέστρεψε μετά βαΐων και κλάδων στην εταιρία του, ανέλαβε αρχικά θέση Διευθύνοντος Συμβούλου και έπειτα αυτή του Προέδρου του ΔΣ. Η συνέχεια στρωμένη με δάφνες θριάμβων, λίγο πολύ γνωστή σε όλους και γεμάτη «I’s». I-mac, I-book, I-pod, I-pad, I-phone, ένα μόνο ακόμη «άι» μου έρχεται στο μυαλό αλλά θα συγκρατηθώ και δεν θα το γράψω.
Ουδείς μπορεί να ισχυριστεί πως ο Στιβ Τζομπς δεν υπήρξε ένας προικισμένος επιστήμονας. Ούτως ή άλλως, τα τεχνολογικά του γαλόνια το πιστοποιούν και οι λέξεις περιττεύουν. Ουδείς μπορεί να ισχυριστεί πως τα προϊόντα της Apple δεν είναι ποιοτικά και σαφώς ανώτερα από οτιδήποτε παραπλήσιο κυκλοφορεί στη συγκεκριμένη αγορά. (Την μπουρδολογία πάντως, περί «προϊόντων προσιτών για όλους» αρνούμαι να την σχολιάσω.) Οι παραπάνω προφανείς διαπιστώσεις όμως, σε καμία μα καμία περίπτωση δεν δικαιολογούν τις γελοίες διαστάσεις που έλαβε ο παγκόσμιας κλίμακας κλαυθμός και οδυρμός για τον θάνατο του Τζομπς. Το πλέον απογοητευτικό, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη, έγκειται στη διαπίστωση πως οι κυρίαρχες δομές, εικόνες, αναφορές, διδαχές του σύγχρονου πολιτισμού ελάχιστα έχουν εξελιχθεί. Επί της ουσίας, παραμένουν ίδιες και απαράλλαχτες, σε ελαφρώς εμπλουτισμένα μοντέλα, προσαρμοσμένα στην εκάστοτε αισθητική και κοινωνική συγκυρία. Μία υποσημείωση που πρέπει να κρατήσουμε κατά νου είναι το ότι το ουσιαστικό που χρησιμοποιείται συχνότερα από οποιοδήποτε άλλο στις γλυκανάλατες ελεγείες που γράφονται για τον Τζομπς, δεν είναι άλλο από το πομπώδες «οραματιστής»…
Όπως προείπαμε, είναι αναντίρρητο γεγονός ότι ο Τζομπς έχει δικαιωματικά κερδίσει μία θέση στο βάθρο των ανθρώπων που επηρέασαν τις εξελίξεις και την πρόοδο σε ένα συγκεκριμένο κομμάτι της τεχνολογίας. Το πρόβλημα προκύπτει από τη δική μας δυσκοιλιότητα απέναντι στο προφανές. Ο Τζομπς ήταν πάνω απ’ όλα ένας διορατικός, καπάτσος και αετονύχης επιχειρηματίας, ένας επιτυχημένος καπιταλιστής, ένα case study που υποτιθέμενα επιβεβαιώνει την ομορφιά του συστήματός, ενώ στην πραγματικότητα αποδεικνύει ακριβώς το αντίθετο. Τη σκληρότητά του. Διότι για κάθε έναν Τζομπς που φάνηκε πιο έξυπνος από τους έξυπνους και πιο τολμηρός από τους τολμηρούς, υπάρχουν εκατοντάδες χιλιάδες άλλοι εξίσου προικισμένοι και ταλαντούχοι, οι οποίοι κατέληξαν στον απόπατο του βόθρου, όπου ξερνιούνται όσοι δεν είχαν τα κότσια, την τύχη ή την μαγκιά να τα καταφέρουν. Το πιο ξεκαρδιστικό με όλες τις περιπτώσεις τέτοιου είδους προτύπων είναι ότι τους προσδίδεται μία εξωφρενική χροιά καθολικότητας, μεταδίδοντας την απατηλή αίσθηση πως οι φοβερές και τρομερές ευκαιρίες βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής από τον καθένα μας, αρκεί να απλώσουμε το χέρι για να τις αρπάξουμε.
Η πραγματικότητα είναι φυσικά πολύ πιο γκρίζα και ζοφερή. Η συχνότητα εμφάνισης των περιπτώσεων Στιβ Τζομπς αγγίζει τα όρια στατιστικού λάθους και διατρανώνει εμφατικά πως ο κόσμος που ζούμε ευνοεί το «citius, altius, fortius» και όλοι οι υπόλοιποι ας τα βγάλουν πέρα μόνοι τους. Η βιομηχανία παραγωγής απατηλών ινδαλμάτων δεν θα μείνει ποτέ χωρίς δουλειά. Η μοντέρνα εκδοχή του «άντρα του από μόνου του φτιαγμένου», εν ολίγοις. Αντί για χαρτοφύλακα θα έχει πλέον στιλάτο μικροσκοπικό τσαντάκι και δεν θα φορά κουστούμι γιατί η καλή και στοργική του εταιρία του θα του επιτρέπει να ντύνεται casually, στοιχείο που θα θεωρείται μέγιστη κατάκτηση. Πάντα θα έχουμε ανάγκη να ταυτιστούμε με τον έναν και μοναδικό, αυτόν που ξεχώρισε από τον σωρό, αυτόν που με κάθε κόστος και με κάθε τρόπο διέπρεψε, αυτόν που φάνηκε πιο «τσάκαλος» και ξύπνιος από τους μέτριους. Οι μέτριοι που έχουν φυσικά ως μόνο όνειρο να γίνουν Στιβ Τζομπς θα θυμηθούν να γκρινιάξουν για την βαναυσότητα της κατάστασης μόνο όταν θα έχουν αποτύχει ολοκληρωτικά. Πρωτύτερα θα ζουν στην «ελπίδα που οδηγεί στην πιο γλυκιά αυταπάτη», που λέει και το τραγούδι. Χώρια που, πέρα από τους ικανούς μεν όχι άριστους δε, οι οποίοι συνθλίφθηκαν στις Συμπληγάδες ενός αδηφάγου συστήματος επιτυχίας και ανέλιξης, υπάρχουν και οι λιγότεροι ικανοί, οι όχι και τόσοι ξύπνιοι, οι καθόλου «τσάκαλοι». Πού θα πάνε αυτά τα αποπαίδια, μου λέτε; Στον Καιάδα, στον κάδο ανακύκλωσης, στη χωματερή, στον καταστροφέα εγγράφων, πού θα τους χωρέσουμε όλους αυτούς τους ανεπαρκείς εμείς οι wannabe επιτυχημένοι; Η μόνη αλήθεια είναι ότι δεν μας απασχολούν. Τουλάχιστον μέχρι να βρεθούμε στη θέση τους.
Το γεγονός ότι ο Τζομπς έφερε στα πλαίσια αναζήτησης της δικής του προσωπικής επιτυχίας τομές στο πεδίο ενασχόλησής του μπορώ να το δεχτώ. Το να χρησιμοποιούμε όμως λέξεις βαρύγδουπες για να τον περιγράψουμε είναι μιας βαριάς μορφής ασέβεια. Μία ύβρις απέναντι σε όλους εκείνους τους αφανείς είλωτες της επιστήμης που επέλεξαν να παραμείνουν για μια ζωή γραφικά nerds, κλειδαμπαρωμένα στα εργαστήρια τους. Η μαζική κουλτούρα της καθημερινότητας επιβάλλει αδυσώπητους κανόνες δυστυχώς. Πού είναι το όνομα όλων αυτών των φοβερών και τρομερών επιστημόνων που μας τσαμπουνάς; Εμφανίζεται σε κάποιο πρόγραμμα; Σε κάποιο προϊόν; Σε κάποια συσκευή; Σε κάποια διαφήμιση; Σε κάποια τηλεοπτική εκπομπή; Έχουν δώσει καμιά διάλεξη σε κάποιο φλωρό-κολλέγιο γεμάτο επίδοξους κατακτητές της κορυφής; Συγχέουμε ανεπιστρεπτί την ποιότητα με την αναγνωρισιμότητα, την αξία με την ιερή μανία της κατανάλωσης. Ό,τι δεν τίθεται προς κατανάλωση, εκ των πραγμάτων δεν αξίζει στην κλίμακα αξιολόγησής μας.
Τώρα που είπα διάλεξη, θυμήθηκα τον σάλο που προκάλεσε η ομιλία του Τζομπς στην τελετή αποφοίτησης του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ, το 2005. Οι υπερβολές που ειπώθηκαν για αυτή την ομιλία ειλικρινά δεν έχουν προηγούμενο. Απόφοιτοι να δακρύζουν, καθηγητές με χείλη τρεμάμενα, standing ovation με λύσσα και θέρμη, χαμόγελα σαν να παίζουν όλοι οι παρευρισκόμενοι σε σαπουνόπερα. Το κείμενο της ομιλίας είναι απαγορευτικά μακροσκελές για να ασχοληθούμε μαζί του. Ας ανατρέξουμε όμως σε δύο από τα δημοφιλέστερα αποφθέγματα του εκλιπόντος, για να γευτούμε ολίγη από την απαράμιλλη σοφία του. Απόφθεγμα Α) «Συνεχίστε να ψάχνετε. Μην επαναπαυτείτε. Μην συμβιβαστείτε δεν πρέπει να μένουμε σε κάτι που τελικά δεν μας λέει τίποτα.» Απόφθεγμα Β) «Μην αφήστε το θόρυβο από την άποψη άλλων ανθρώπων να πνίξει την δική σας, εσωτερική φωνή. Και, το πιο σημαντικό απ' όλα, να έχετε πάντα το θάρρος να ακολουθείτε την καρδιά και το ένστικτό σας. Μείνετε πεινασμένοι. Κάντε την τρέλα σας.» Μισό λεπτό, θα μου επιτρέψετε ένα μικρό διάλειμμα. Το ασύλληπτα και αδιανόητα συνταρακτικό, καινοτόμο, πρωτότυπο και ριζοσπαστικό περιεχόμενο των μηνυμάτων «follow your heart (cutty sark)» και «μην συμβιβαστείτε» με έχει αναστατώσει. Τρέμω σύγκορμος. Χρειάζομαι ένα ποτήρι νερό. Τα χέρια μου ιδρώνουν. Τι είπε ο μπαγάσας, ε; Μας κούφανε τελείως. Ανήκουστο. Δεν το έχει πει κανένας άλλος ποτέ. Φήμες που έφτασαν στις κεραίες της εφημερίδας μας αναφέρουν μάλιστα πως ξεστόμισε ένα ακόμη φοβερό απόφθεγμα, με το που έκλεισαν τα μικρόφωνα στο Στάνφορντ, σε πολύ στενό κύκλο αυτή τη φορά. «Υπέρ-επιτυχημένος και ζάμπλουτος είμαι, ό,τι μαλακία και να πω, θα ακουστεί φοβερή». Σε παγκόσμια αποκλειστικότητα από την εφημερίδα «Τύπος της Θεσσαλονίκης».
