">
Ο Ηράκλειτος δεν είναι μόνον φιλόσοφος της φύσεως αλλά και της ψυχής. Αυτό δε είναι ευνόητο, αφού αισθάνεται ο ίδιος τον εαυτό του ως προσωπικότητα αυτοτελή και ελεύθερη, αφού ελευθερώνει εαυτόν πλήρως από την περιβάλλουσα αυτόν φύση και κοινωνία. Η ατομική όμως ψυχή πρέπει, κατά τον Ηράκλειτο, να εμβαθύνει εις εαυτήν και να αποβάλλει την ιδιοτροπία της, διότι τότε μόνον κατανοεί και συλλαμβάνει τον γενικό λόγο, το νόμο του κόσμου. Ο εσωτερικός λόγος, ο νους, είναι ο ασφαλέστερος οδηγός της ψυχής προς την αλήθεια, ενώ οι αισθήσεις υποτιμώνται υπό του Ηρακλείτου, αν και αυτό ισχύει μόνον για τους απαίδευτους ή, όπως λέγει ο Ηράκλειτος, για όσους έχουν βάρβαρες ψυχές. Ο λόγος της ψυχής, η εσωτερική αυτή συνομιλία με τον εαυτόν της αυξάνει αφ‘ εαυτής, ήτοι αναπτύσσεται κατά νόμους έμφυτους και απαράβατους, συνυφαίνεται δε σε σύστημα λόγων που αποτελούν τη γνώση και την αλήθεια· «ψυχῆς ἐστι λόγος ἑωυτὸν αὔξων»· (στην ψυχή ανήκει ο λόγος που αυξάνει απ’ τον εαυτό του). Σ’ αυτό ακριβώς έγκειται η δύναμη του λόγου και της γνώσεως να αναπτύσσονται αφ’ εαυτών, ήτοι κατ’ έμφυτους και αδιάσπαστους νόμους. Όσον δε αναπτύσσεται ο λόγος, όσον αναπτύσσεται η λογική συνομιλία της ψυχής με τον εαυτόν της, όσον και αν εμβαθύνει η ψυχή στον εαυτό της, δεν θα καταλήξει ποτέ σε οριστικούς λόγους και νόμους ή σε οριστική περί αυτής γνώση. Οιανδήποτε δε μέθοδο και αν χρησιμοποιήσει δεν θα φθάσει ποτέ στην πλήρη αυτοκαταληψία. Τόσον δυσχερής είναι η κατανόηση της ουσίας της· «ψυχῆς πείρατα ἰὼν οὐκ ἂν ἐξεύροιο πᾶσαν ἐπιπορευόμενος ὁδόν· οὕτω βαθὺν λόγον ἔχει»· (τα πέρατα της ψυχής δε θα βρεις προχωρώντας, όσο μακριά και αν σε φέρει ο δρόμος σου· τόσο βαθύ λόγο περιέχει).
Παρ’ όλο που ο Λόγος είναι παγκόσμιος, γράφει ο Jean Brun, οι άνθρωποι σκάφτονται και ενεργούν σαν να κατείχαν όλοι έναν ιδιαίτερο λογισμό. Παρόντες είναι απόντες. Δεν ακούν ούτε βλέπουν. Η δυσπιστία τους αφήνει να τους ξεφύγουν τα θεία πράγματα. Ο άνθρωπος είναι διαχωρισμένος από αυτό με το οποίο θα έπρεπε να είναι συνδεδεμένος, όπως ο γάιδαρος είναι φυσικό να προτιμά το άχυρο απ’ το χρυσάφι. Όμως οι άνθρωποι είναι επίσης συνδεδεμένοι με αυτό από το οποίο είναι διαχωρισμένοι διότι, παρ’ όλο που βρίσκουν παράξενο αυτό που συναντούν κάθε μέρα, είναι στενά δεμένοι με το Λόγο που κυβερνά τον κόσμο.
Αυτή είναι η μοίρα του ανθρώπου, ταυτόχρονα βυθισμένου στη λάσπη και έξω από τα νερά του· όσο μακριά κι αν τον φέρει ο δρόμος του δεν θα μπορέσει να φθάσει τα πέρατα της ψυχής, τόσο βαθύς είναι ο Λόγος που κρύβει. Ο άνθρωπος φθάνει λοιπόν σε αυτό που του λείπει δια μέσου αυτού που είναι. Αυτό είναι το όριο στο οποίο οδηγεί ο δρόμος που δεν πρέπει ποτέ να ξεχνά κανείς. Έτσι το επαναλαμβάνει αδιάκοπα ο Ηράκλειτος μέσα στην Αέναη Επιστροφή του: «ἐὰν μὴ ἔλπηται ἀνέλπιστον οὐκ ἐξευρήσει, ἀνεξερεύνητον ἐὸν καὶ ἄπορον»· (Αν δεν ελπίζεις, δε θα βρεις το ανέλπιστο, που είναι ανεξερεύνητο και απλησίαστο).
Ο Ηράκλειτος πέθανε σε ηλικία περίπου 60 ετών. Κατά τον Σουίδα, όταν προσβλήθηκε από υδρωπικία, δεν εμπιστεύθηκε τους γιατρούς που ήθελαν να τον περιθάλψουν, αλλά πασαλείφθηκε ολόκληρος με κοπριά και κάθισε στον ήλιο για να ξεραθεί· όπως ήταν ξαπλωμένος, όρμησαν σκυλιά και τον κατασπάραξαν. Άλλοι βεβαιώνουν ότι πέθανε κάτω από άμμο. «ὑδροπιάσας οὐκ ἐνέδιδεν τοῖς ἰατροῖς ᾗ περ ἐβούλοντο θεραπεύειν αὐτόν, ἀλλ’ αὐτὸς βολίτῳ χρίσας ὅλον ἑαυτὸν εἴασεν ξηρανθῆναι, τοῦτο τῷ ἡλίῳ, καὶ κείμενον αὐτὸν κύνες προσελθοῦσαι διέσπασαν· οἱ δὲ ἄμμῳ χωσθέντα φασὶν ἀποθανεῖν».
Ο Ηράκλειτος έγραψε βιβλίο κατ’ άλλους με τίτλο «Περί Φύσεως» κατ’ άλλους «Αἱ Μοῦσαι». Ο πρώτος τίτλος είναι ο πιθανότερος διότι είναι κοινός τίτλος των συγγραμμάτων όλων σχεδόν των προσωκρατικών. Αλλά και ο δεύτερος τίτλος δεν είναι απίθανος αν λάβουμε υπ’ όψιν την ιδιορρυθμία του φιλοσόφου. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη με περιεχόμενο πολιτικό, θεολογικό και κοσμογονικό. Από τα λιγοστά αποσπάσματα που έχουν διασωθεί, φαίνεται ότι ο χαρακτήρας του έργου αυτού είναι αποφθεγματικός. Η δομή και η σύνθεση των αφορισμών του είναι λεπτομερειακά επεξεργασμένη και το ύφος του αινιγματικό. Αυτός είναι άλλωστε ο βασικός λόγος για τον οποίο αποκλήθηκε σκοτεινός. Το βιβλίο του ο Ηράκλειτος κατέθεσε ως ανάθημα στο ιερό της Αρτέμιδος στην Έφεσο.
Ένας μαθητής του, ο Ηρόστρατος, θέλοντας να μυηθεί στις διδασκαλίες του σκοτεινού φιλοσόφου, παραβίασε το ιερό της Αρτέμιδος, και διάβασε το έργο του διδασκάλου. Τί σκέφτηκε αυτός ο μεθυσμένος από δόξα άνθρωπος, και προέβη στο μεγαλύτερο ανοσιούργημα της ανθρωπότητας, μόνο να εικάσουμε μπορούμε. Πιθανόν, από το ένα μέρος, να ήταν απελπισμένος με την ιδέα ότι τα πάντα κυλούν, κάθε ίχνος του περάσματός του επάνω στη γη θα εξαφανίζονταν γρήγορα, αλλά και από το άλλο μέρος, μπορεί να φωτίστηκε από την περί πυρός διδασκαλία του Ηρακλείτου κατά την οποία το πυρ είναι κριτής κάθε πράγματος και θα αγκάλιαζε το σύμπαν σε μια παγκόσμια ανάφλεξη, αποφάσισε, την 21η Ιουλίου του 356 π.Χ., να πυρπολήσει το ναό της Εφέσου, που ήταν ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου και μαζί με το ναό αναλώθηκε στο πυρ και το βιβλίο του Ηρακλείτου. Οι Εφέσιοι θέλοντας να λησμονηθεί δια παντός το όνομά του, απαγόρευαν επί ποινή θανάτου να προφέρεται το όνομά του. Ήταν ο καλύτερος τρόπος όμως, ώστε να μείνει αθάνατο το όνομά του, ενώ το όνομα του αρχιτέκτονα που κατασκεύασε το ναό, στο πέρασμα του χρόνου χάθηκε.
Ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς στο έργο του Βίων Πράσις έγραψε ένα φανταστικό διάλογο ανάμεσα στον Ηράκλειτο και σε έναν έμπορο.
Έμπορος: Και συ φίλε γιατί κλαις; Νομίζω πως είναι πολύ προτιμότερο να κουβεντιάσω μαζί σου.
Ηράκλειτος: Σκέφτομαι, ξένε πως τα ανθρώπινα πράγματα είναι αξιοθρήνητα και δεν υπάρχει τίποτα που να μην είναι παίγνιο του πεπρωμένου. Αυτός είναι ο λόγος που οικτίρω και συμπονώ τους ανθρώπους. Τα παρόντα πράγματα δεν μου φαίνονται σημαντικά και τα μελλούμενα με καταθλίβουν. Σκέφτομαι την παγκόσμια ανάφλεξη. Θρηνώ για όλα αυτά, θρηνώ για το ότι τίποτα δεν είναι σταθερό και τα πάντα αναμιγνύονται όπως μέσα στον κυκεώνα. Έτσι είναι το ίδιο πράγμα η χαρά και η λύπη, η γνώση και η άγνοια, το μεγάλο και το μικρό, το πάνω και το κάτω που περιφέρονται και εναλλάσσονται με το παιγνίδι του χρόνου.
Έμπορος: Τί είναι ο χρόνος;
Ηράκλειτος: Ένα παιδί που παίζει πεσσούς ταιριάζοντάς τους και σκορπίζοντάς τους.
Έμπορος: Τί είναι οι άνθρωποι;
Ηράκλειτος: Θεοί θνητού.
Έμπορος: Και οι Θεοί;
Ηράκλειτος: Άνθρωποι αθάνατοι.
Έμπορος: Όμως, για πες μου, μιλάς με αινίγματα ή κάνεις λογογρίφους; Γιατί, όπως ο Λοξίας, δεν εξηγείς τίποτα.
Ηράκλειτος: Δε με νοιάζει.
Έμπορος: Τότε κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα σε αγοράσει.
Ηράκλειτος: Παροτρύνω όλους, τόσο τους αγοραστές, όσο και τους μη αγοραστές, να αρχίσουν να κλαίνε.
Έμπορος: Αυτή η ασθένεια δεν απέχει πολύ από τη μελαγχολία.
