Του Γιώργου Παπαδημητρίου
Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές έχουν ολοκληρωθεί οι περισσότερες από τις προγραμματισμένες εκδηλώσεις που συνόδευσαν την επίσκεψη του Κώστα Γαβρά στη Θεσσαλονίκη, στις οποίες φυσικά δέσποζε η τοποθέτηση του «Δείκτη Μνήμης» στο «Σημείο Ζ», στη συμβολή των οδών Ερμού και Βενιζέλου, όπου είχε δολοφονηθεί με βάναυσο τρόπο ο ειρηνιστής βουλευτής Γρηγόρης Λαμπράκης από δυνάμεις του παρακράτους, τον Μάιο του 1963. Προφανώς, όπως όλοι γνωρίζουμε, ο σπουδαίος Έλληνας σκηνοθέτης, με την τεράστια διεθνή καριέρα, έχει συνδέσει μια για πάντα το όνομά του με την ανάγκη διατήρησης και διαφύλαξης της ιστορικής μνήμης αυτού του ζοφερού συμβάντος χάρη στην ταινία Ζ (1969), η οποία βασίστηκε στο ομότιτλο βιβλίο (1967) του Βασίλη Βασιλικού.
Αξίζει να σημειωθεί πως στην εκδήλωση παρευρέθηκαν και Θεσσαλονικείς συμπολίτες μας, οι οποίοι υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες του στυγερού φονικού, προκειμένου να συνομιλήσουν με τον διαπρεπή δημιουργό για τα πραγματικά περιστατικά εκείνης της θλιβερής βραδιάς, με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες. Όσο για το τιμώμενο πρόσωπο, πραγματικά τα λόγια ωχριούν και είναι ανεπαρκή. Ευγενής και ευπροσήγορος, ορεξάτος και με αδιανόητη διαύγεια, όρεξη και στιβαρότητα ανήμερα των 93ων γενεθλίων του, ο Κώστας Γαβράς παρέδωσε για πολλοστή φορά μαθήματα ήθους, υψηλής αισθητικής και αστικής ευγένειας, υπενθυμίζοντάς μας τι σημαίνει να είσαι ενεργός πολίτης με πολιτικά και κοινωνικά αντανακλαστικά, χωρίς δικαιολογίες, μισόλογα ή διάθεση για αυτοπροβολή.
Πέρα όμως από την κολακευτική για την πόλη μας παρουσία του Κώστα Γαβρά στη Θεσσαλονίκη, είναι απαραίτητο να σταθούμε στις πολλαπλά πολύτιμες και ευεργετικές παρενέργειες εκδηλώσεων σαν τη συγκεκριμένη, η οποία ξεφεύγει κατά πολύ από τον πατενταρισμένο, τυπολατρικό (και ενίοτε βαθιά συντηρητικό) χαρακτήρα αντίστοιχων events. Η ιστορική μνήμη δεν (πρέπει να) είναι μια μουχλιασμένη αναπαραγωγή κλισέ που έχουν ως αποστολή απλώς να τονίζουν το εθνικό μας φρόνημα, τις ακλόνητες βεβαιότητές μας και τους συνεκτικούς μας μύθους. Αντίθετα, η ιστορική μνήμη είναι μια παλλόμενη και δυναμική διαδικασία, η οποία οφείλει να ξεσκονίζει τις λιγότερο προβεβλημένες γωνίες, να ανασύρει τους σκελετούς από την ντουλάπα, να μας φέρνει αντιμέτωπους με τα λιγότερο χαρμόσυνα γεγονότα του παρελθόντος, να ανασκαλεύει τις πληγές και τα λάθη μας, να λειτουργεί διδακτικά χωρίς να κουνάει το δάχτυλο, να δρα παραινετικά προς την κριτική σκέψη, την αποφυγή της λήθης, την διατράνωση των ιδανικών της δημοκρατίας, της ελευθερίας του λόγου, της διαλλακτικότητας και του σεβασμού απέναντι στον κάθε συνάνθρωπο.
Από γιορτές και πανηγύρια λαϊκής κατανάλωσης έχουμε μπουχτίσει όλα αυτά τα χρόνια, με αποτέλεσμα η όλη έννοια της ιστορικής μνήμης να έχει περιοριστεί σε κάτι προκάτ, περιχαρακωμένο, αντιδημιουργικό, παρωχημένο, με μηδενική ικανότητα διείσδυσης στο συλλογικό θυμικό και στις νεότερες γενιές. Η πατριδογνωσία δεν συμπίπτει με τον φανατισμό και τα τσιτάτα, αλλά αντίθετα επιβάλλει τις επώδυνες θύμησες, τις πικρές αλήθειες, τη φώτιση των σφαλμάτων προκειμένου να μη δούμε την ιστορία να επαναλαμβάνεται με τραγικές συνέπειες. Αντλώντας έμπνευση και από τη σημειολογία του «Ζ», που παραπέμπει στο σύνθημα «Ζει», είναι πάντα χρήσιμο να θυμόμαστε την αύρα και την κληρονομιά πολιτικών ανδρών σαν τον Γρηγόρη Λαμπράκη, αλλά και να παραδειγματιζόμαστε από το σθένος και την επιμονή καλλιτεχνών όπως ο Κώστας Γαβράς. Γ
Παρεμπιπτόντως, το κινηματογραφικό Ζ, πέρα από τη βαθιά και εδραιωμένη σημασία του στη φιλμική κληρονομιά της Ελλάδας ως μια ταινία που στηλίτευσε μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους στην ιστορία μας, είναι και ένα κομψοτέχνημα νουάρ αποχρώσεων και τονικότητας, βγαλμένο από τις χρυσές σελίδες των κινηματογραφικών πολιτικών θρίλερ, με αφαιρετική οπτική, πυκνή σαν ομίχλη ατμόσφαιρα και έναν συγκλονιστικό Ζαν-Λουί Τρεντινιάν στον ρόλο του Χρήστου Σαρτζετάκη. Ελπίζουμε να σας δούμε όλες και όλους στη δωρεάν κυριακάτικη προβολή, στις 11:30, στο Ολύμπιον!
