Η Άγκυρα φρόντισε να δώσει πανηγυρικό χαρακτήρα στην υποδοχή του Ντόναλντ Τραμπ, επενδύοντας πολιτικά στη στενή προσωπική σχέση του Αμερικανού προέδρου με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Οι δημόσιες φιλοφρονήσεις δεν έλειψαν, ούτε τα θετικά μηνύματα για την πορεία των αμερικανοτουρκικών σχέσεων. Ωστόσο, στο ζήτημα που αποτελούσε τον βασικό στόχο της τουρκικής πλευράς –την επιστροφή στο πρόγραμμα των F-35– ο Ερντογάν δεν έλαβε την ξεκάθαρη απάντηση που επιδίωκε. Ο Τραμπ άφησε όλα τα ενδεχόμενα ανοικτά, χωρίς να προχωρήσει σε συγκεκριμένη δέσμευση, επιβεβαιώνοντας ότι το θέμα παραμένει ανοικτό αλλά και πολιτικά σύνθετο. Την ίδια στιγμή, ο Αμερικανός πρόεδρος αξιοποίησε τη Σύνοδο για να στείλει αυστηρά μηνύματα προς αρκετούς συμμάχους του ΝΑΤΟ, εκφράζοντας την ενόχλησή του για τη στάση τους απέναντι στις αμερικανικές επιχειρήσεις στο Ιράν.
Ο Ντόναλντ Τραμπ εξήρε επανειλημμένα τον Ταγίπ Ερντογάν, έκανε λόγο για έναν «ισχυρό» και «δυναμικό» ηγέτη, δήλωσε ότι προτίθεται να προχωρήσει στην άρση των κυρώσεων CAATSA, αλλά δεν έδωσε τις δηλώσεις που επιθυμούσε η Τουρκία για την υπόθεση των F-35. Παράλληλα, δεν έκρυψε την έντονη δυσαρέσκειά του απέναντι σε αρκετούς Ευρωπαίους συμμάχους του ΝΑΤΟ, τους οποίους κατηγόρησε ότι δεν στήριξαν επαρκώς τις Ηνωμένες Πολιτείες στις στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν.
Πανηγυρική τουρκική υποδοχή
Η Άγκυρα φρόντισε από την πρώτη στιγμή να μετατρέψει την άφιξη του Ντόναλντ Τραμπ σε ένα γεγονός υψηλού συμβολισμού. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν περίμενε προσωπικά τον Αμερικανό πρόεδρο στην αεροπορική βάση Ετιμεσγκούτ, υποδεχόμενος τον την ώρα που κατέβαινε από το Air Force One. Οι δύο άνδρες αντάλλαξαν θερμή χειραψία, συνομίλησαν για λίγα λεπτά μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες και ο Τραμπ ακούστηκε να σχολιάζει ακόμη και το νέο προεδρικό αεροσκάφος που χρησιμοποιεί.
Η τελετή είχε σχεδιαστεί μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Αντί για το παραδοσιακό κόκκινο χαλί, οι τουρκικές αρχές επέλεξαν ένα γαλάζιο-τιρκουάζ χαλί, χρώμα που παραπέμπει στην τουρκική πολιτιστική παράδοση. Το τιμητικό άγημα ήταν παρατεταγμένο, ενώ σύμφωνα με τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης ο Τραμπ απηύθυνε χαιρετισμό στα τουρκικά λέγοντας «Merhaba asker».
Το στιγμιότυπο που κυριάρχησε, ωστόσο, ήταν εκείνο στο οποίο ο Ερντογάν πιάνει αγκαζέ τον Αμερικανό πρόεδρο και οι δύο ηγέτες περπατούν μαζί προς το προεδρικό όχημα.
Αν και δεν έγιναν δηλώσεις κατά την άφιξη, η πραγματική πολιτική σημασία της υποδοχής αποτυπώθηκε λίγες ώρες αργότερα, όταν οι δύο ηγέτες εμφανίστηκαν μαζί στο προεδρικό συγκρότημα, γνωστό και ως «Λευκό Παλάτι» της Άγκυρας. Εκεί ο Τραμπ επανέλαβε πολλές φορές ότι διατηρεί εξαιρετικές προσωπικές σχέσεις με τον Ερντογάν, φθάνοντας μάλιστα να δηλώσει ότι η παρουσία του στη Σύνοδο συνδέεται και με το γεγονός ότι οικοδεσπότης είναι ο Τούρκος πρόεδρος.
F-35 και κυρώσεις
Ο Ντόναλντ Τραμπ κατά τη διάρκεια των δηλώσεων ανακοίνωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προτίθενται να προχωρήσουν στην άρση των κυρώσεων που είχαν επιβληθεί στην Τουρκία βάσει του νόμου CAATSA, λόγω της αγοράς των ρωσικών πυραυλικών συστημάτων S-400. Παράλληλα, ερωτηθείς για την πιθανότητα πώλησης μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35 στην Τουρκία, απάντησε χαρακτηριστικά ότι πρόκειται για ένα θέμα που «θα εξεταστεί», χαρακτηρίζοντας τα συγκεκριμένα αεροσκάφη ως «τα καλύτερα στον κόσμο».
Από την πλευρά του, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπενθύμισε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν δεσμευθεί στο παρελθόν να παραδώσουν F-35 στην Τουρκία και εξέφρασε την αισιοδοξία του ότι ο Αμερικανός πρόεδρος θα τηρήσει τις υποσχέσεις του, δείχνοντας πως ήλπιζε σε μια διαφορετική δήλωση από πλευράς Τραμπ.
Οι δηλώσεις αυτές δεν αποτελούν, πάντως, από μόνες τους αλλαγή πολιτικής. Η επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 εξακολουθεί να συναντά σοβαρά νομικά και πολιτικά εμπόδια. Ο νόμος CAATSA παραμένει σε ισχύ, ενώ σημαντικό μέρος του αμερικανικού Κογκρέσου εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα κάθε σκέψη επανένταξης της Άγκυρας στο πρόγραμμα.
Οι αιχμές Τραμπ προς τους συμμάχους και το μήνυμα για τον νέο ρόλο της Τουρκίας
Πέρα από τα ζητήματα που αφορούν τις αμερικανοτουρκικές σχέσεις, ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσαν οι δημόσιες τοποθετήσεις του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στους υπόλοιπους συμμάχους του ΝΑΤΟ. Ο Αμερικανός πρόεδρος επέλεξε να χρησιμοποιήσει τη Σύνοδο της Άγκυρας ως βήμα για να επαναλάβει τη διαχρονική κριτική του προς πολλές ευρωπαϊκές χώρες, θεωρώντας ότι δεν ανταποκρίνονται στον βαθμό που θα έπρεπε στις υποχρεώσεις τους απέναντι στη Συμμαχία.
Η κριτική αυτή, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στις αμυντικές δαπάνες, που αποτελούν πάγιο σημείο τριβής μεταξύ Τραμπ και Ευρωπαίων. Αυτή τη φορά συνδέθηκε άμεσα με τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και ειδικότερα με τη στάση που κράτησαν αρκετά κράτη-μέλη κατά τις αμερικανικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν.
«Ήμουν πολύ απογοητευμένος από το ΝΑΤΟ», ανέφερε χαρακτηριστικά ο Αμερικανός πρόεδρος, αφήνοντας να εννοηθεί ότι περίμενε σαφέστερη πολιτική στήριξη από τους συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών. Μάλιστα, υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ έχουν επενδύσει επί δεκαετίες τεράστιους οικονομικούς πόρους για την άμυνα της Ευρώπης χωρίς να λαμβάνουν αντίστοιχη υποστήριξη όταν οι ίδιες εμπλέκονται σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Ο Τραμπ έκανε ειδική αναφορά στη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία, υποστηρίζοντας ότι η στάση τους αποτέλεσε ουσιαστικά ένα «τεστ αξιοπιστίας» απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αναφερόμενος ειδικότερα στην Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, σημείωσε ότι πρόκειται για «καλό άνθρωπο», προσθέτοντας όμως ότι έκανε λάθος επιλέγοντας να μην υποστηρίξει ενεργότερα την Ουάσιγκτον στην αντιπαράθεση με την Τεχεράνη.
Στον αντίποδα αυτής της κριτικής βρέθηκε η Τουρκία. Ο Αμερικανός πρόεδρος φρόντισε επανειλημμένα να εξάρει τον ρόλο της Άγκυρας, χαρακτηρίζοντας τον Ταγίπ Ερντογάν «ισχυρό», «δυναμικό» και «φίλο». Οι δημόσιες αυτές αναφορές δεν είχαν μόνο προσωπικό χαρακτήρα, αλλά εξέπεμψαν και ένα ευρύτερο πολιτικό μήνυμα ότι η Ουάσινγκτον επιδιώκει να διατηρήσει ανοικτό και ενδεχομένως να ενισχύσει το στρατηγικό της κανάλι με την Τουρκία σε μια περίοδο πολλαπλών γεωπολιτικών κρίσεων.
Την ίδια στιγμή, ο Τραμπ επανέφερε και τη γνωστή θέση του για τη Γροιλανδία, υποστηρίζοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να έχουν τον έλεγχο του νησιού αντί της Δανίας. Η αναφορά αυτή υπενθύμισε ότι, για τον Αμερικανό πρόεδρο, η γεωπολιτική αντιπαράθεση εκτείνεται πλέον από τη Μέση Ανατολή μέχρι την Αρκτική, όπου οι ανταγωνισμοί για τους φυσικούς πόρους και τους θαλάσσιους διαδρόμους αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Το μεγάλο στοίχημα της Άγκυρας
Πίσω από τις εικόνες, τις χειραψίες και τις δημόσιες δηλώσεις, η τουρκική διπλωματία προσήλθε στη Σύνοδο με έναν σαφή στρατηγικό στόχο: να αξιοποιήσει το διεθνές περιβάλλον ώστε να επαναφέρει τη χώρα στον πυρήνα των δυτικών αμυντικών σχεδιασμών και να αποσπάσει συγκεκριμένα πολιτικά και οικονομικά οφέλη.
Η πιθανή επανεκκίνηση της συζήτησης για τα F-35 αποτελεί μόνο μία διάσταση αυτής της προσπάθειας. Η Άγκυρα επιδιώκει παράλληλα να ενταχθεί χωρίς περιορισμούς στο μεγάλο πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Άμυνας και του ευρωπαϊκού επανεξοπλισμού, φιλοδοξώντας να συμμετάσχει τόσο στην παραγωγή όσο και στις προμήθειες αμυντικού υλικού για τα επόμενα χρόνια.
Το μήνυμα αυτό διατύπωσαν με σαφήνεια κορυφαία στελέχη της τουρκικής κυβέρνησης. Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν υποστήριξε ότι οι περιορισμοί που επιβάλλονται στην αμυντική συνεργασία υπονομεύουν την αποτελεσματικότητα της Συμμαχίας και ότι οι ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες πρέπει να παραμείνουν ανοικτές σε όλους τους συμμάχους του ΝΑΤΟ. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο υπουργός Άμυνας Γιασάρ Γκιουλέρ, ο οποίος τόνισε ότι ο αποκλεισμός της Τουρκίας από τις νέες αμυντικές δομές δεν ενισχύει την ασφάλεια της Ευρώπης.
Για την Άγκυρα, η επιδίωξη αυτή υπερβαίνει κατά πολύ τον αμυντικό τομέα. Η τουρκική ηγεσία θεωρεί ότι μια στενότερη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση στον τομέα της ασφάλειας μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός για την προώθηση ευρύτερων πολιτικών και οικονομικών στόχων. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης, η απελευθέρωση του καθεστώτος θεωρήσεων για τους Τούρκους πολίτες, αλλά και η ένταξη της χώρας στο ευρωπαϊκό σύστημα πληρωμών SEPA.
Παράλληλα, η Τουρκία επιδιώκει να ενισχύσει τη διεθνή θέση της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας. Η παρουσίαση των δυνατοτήτων του τουρκικού αμυντικού τομέα στο περιθώριο της Συνόδου, καθώς και η πρόοδος του προγράμματος του μαχητικού πέμπτης γενιάς KAAN, εντάσσονται στην προσπάθεια της Άγκυρας να αναδειχθεί όχι μόνο ως καταναλωτής αλλά και ως σημαντικός παραγωγός αμυντικής τεχνολογίας.
Ωστόσο, η πορεία προς την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δύση μόνο εύκολη δεν προδιαγράφεται. Η πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 εξακολουθεί να προσκρούει στις προβλέψεις της αμερικανικής νομοθεσίας, στις επιφυλάξεις σημαντικής μερίδας του Κογκρέσου, αλλά και στις αντιδράσεις χωρών που παρακολουθούν με ανησυχία τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Την ίδια στιγμή, το ΝΑΤΟ επιχειρεί να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του σύγχρονου πολέμου. Η ανακοίνωση του γενικού γραμματέα της Συμμαχίας, Μαρκ Ρούτε, για επενδυτικό πρόγραμμα ύψους 40 δισεκατομμυρίων δολαρίων με στόχο την ενίσχυση των δυνατοτήτων σε μη επανδρωμένα αεροσκάφη και προηγμένα συστήματα άμυνας αποτυπώνει τη στροφή προς νέες τεχνολογίες που ήδη αλλάζουν τα δεδομένα στα πεδία των συγκρούσεων.
Μπλόκο από 18 μέλη του Κογκρέσου σε πιθανή επανένταξη της Τουρκίας στα F-35
Να μπλοκάρει οποιαδήποτε προσπάθεια επανένταξης της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 καλούν την ηγεσία της Βουλής των Αντιπροσώπων 18 μέλη του Κογκρέσου, επικαλούμενα τους περιορισμούς που εξακολουθούν να ισχύουν λόγω της αγοράς του ρωσικού συστήματος S 400 από την 'Άγκυρα.
Με επιστολή που στάλθηκε στον επικεφαλής της ρεπουμπλικανικής πλειοψηφίας Στιβ Σκαλίζ και στον επικεφαλής της δημοκρατικής μειοψηφίας Χακίμ Τζέφρις, οι Δημοκρατικοί βουλευτές ζητούν από την ηγεσία της Βουλής να είναι έτοιμη να ασκήσει τις εξουσίες που προβλέπει η νομοθεσία, εφόσον η κυβέρνηση Τραμπ επιχειρήσει να προχωρήσει σε πώληση ή μεταβίβαση των αμερικανικών μαχητικών στην Τουρκία.
Η επιστολή που αποτελεί πρωτοβουλία της Δημοκρατικής βουλευτή Ντίνα Τάιτους, έρχεται ενόψει της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην 'Άγκυρα, στις 7 και 8 Ιουλίου, και στον απόηχο πληροφοριών ότι η αμερικανική κυβέρνηση εξετάζει τρόπους για την επαναφορά της Τουρκίας στο πρόγραμμα των μαχητικών πέμπτης γενιάς.
Οι νομοθέτες αναφέρονται σε πρόσφατες δηλώσεις του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος άφησε να εννοηθεί ότι προτίθεται να μεταφέρει ένα «μεγάλο δώρο» στον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, καθώς και σε δήλωση του αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς ότι βρίσκεται σε εξέλιξη αξιολόγηση για το πώς θα μπορούσε να προχωρήσει νομικά μια τέτοια πώληση.
Στην επιστολή υπενθυμίζεται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες απέκλεισαν την Τουρκία από το πρόγραμμα των F-35 το 2019, μετά την αγορά των S-400 από τη Ρωσία, καθώς η Ουάσιγκτον είχε κρίνει ότι η συνύπαρξη του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος με το αμερικανικό μαχητικό θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο ευαίσθητες πληροφορίες για τις δυνατότητες του αεροσκάφους.
Οι βουλευτές σημειώνουν επίσης ότι τον Δεκέμβριο του 2020 η τότε κυβέρνηση Τραμπ επέβαλε κυρώσεις στην τουρκική Προεδρία Αμυντικών Βιομηχανιών βάσει του νόμου CAATSA, λόγω της αγοράς των S-400. Όπως αναφέρουν, η απόφαση αυτή δεν έχει ανακληθεί και εξακολουθεί να έχει νομική ισχύ.
Στο νομικό σκέλος, οι υπογράφοντες επικαλούνται τόσο τον CAATSA όσο και τον νόμο περί Εθνικής 'Αμυνας για το οικονομικό έτος 2020, ο οποίος απαγορεύει τη μεταβίβαση F-35 στην Τουρκία όσο η 'Αγκυρα εξακολουθεί να κατέχει το σύστημα S-400 και δεν παρέχει συγκεκριμένες διαβεβαιώσεις ότι δεν θα επιδιώξει εκ νέου την απόκτησή του.
Σύμφωνα με την επιστολή, από τα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία δεν προκύπτει ότι η Τουρκία έχει απομακρύνει το ρωσικό σύστημα, το έχει αποσύρει από επιχειρησιακή χρήση ή έχει άρει με οποιονδήποτε άλλο τρόπο την αιτία που οδήγησε στην επιβολή των κυρώσεων.
Οι βουλευτές υποστηρίζουν ότι, υπό αυτές τις συνθήκες, πιθανή επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 θα έφερνε την κυβέρνηση σε σύγκρουση με τις νόμιμες υποχρεώσεις της.
Επικαλούνται, μάλιστα, την κατάθεση του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο ενώπιον της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής, στις 3 Ιουνίου 2026, κατά την οποία, σύμφωνα με την επιστολή, αναγνώρισε ότι η κυβέρνηση δεσμεύεται από τον νόμο να διατηρήσει τις κυρώσεις κατά της Τουρκίας και δεν μπορεί να επανεντάξει την 'Αγκυρα στο πρόγραμμα υπό τις παρούσες συνθήκες.
Πέρα από το νομικό πλαίσιο, οι υπογράφοντες προειδοποιούν ότι μια τέτοια απόφαση θα έστελνε λανθασμένο στρατηγικό μήνυμα στους εταίρους των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ανατολική Μεσόγειο. Στην επιστολή γίνεται αναφορά στην τουρκική στάση έναντι της Ελλάδας και της Κύπρου, στην υποστήριξη προς το Αζερμπαϊτζάν στις επιχειρήσεις κατά της Αρμενίας και στη στάση της 'Αγκυρας απέναντι στο Ισραήλ.
Κατά τους βουλευτές, η παροχή ενός από τα πλέον προηγμένα αμερικανικά οπλικά συστήματα στην Τουρκία, χωρίς να έχουν αρθεί οι λόγοι που οδήγησαν στον αποκλεισμό της, θα μπορούσε να ενθαρρύνει περαιτέρω αποσταθεροποιητική συμπεριφορά και να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη συμμάχων που έχουν τηρήσει τους κανόνες.
Οι υπογράφοντες τονίζουν ότι ο CAATSA εγκρίθηκε με συντριπτικές διακομματικές πλειοψηφίες, ώστε το Κογκρέσο να διατηρεί ουσιαστικό έλεγχο σε αποφάσεις που αφορούν την παροχή αμερικανικής στρατιωτικής τεχνολογίας σε χώρες που έχουν προχωρήσει σε σημαντικές συναλλαγές με αντιπάλους των Ηνωμένων Πολιτειών.
«Η ακεραιότητα αυτού του πλαισίου, καθώς και το μήνυμα που στέλνει σε κάθε χώρα που σταθμίζει αν θα αγοράσει ρωσικά όπλα, εξαρτώνται από την προθυμία του Κογκρέσου να το εφαρμόσει», αναφέρουν χαρακτηριστικά στην επιστολή.
Την επιστολή υπογράφουν οι Ντίνα Τάιτους, Κρις Πάπας, Μάγκι Γκούντλαντερ, Γκρέις Μενγκ, Φρανκ Παλόουν Τζούνιορ, Μπραντ Σνάιντερ, Τζος Γκότχαϊμερ, Τζάρεντ Μόσκοβιτς, Τεντ Λιου, Μπραντ Σέρμαν, Μάικ Κουίγκλι, Νταν Γκόλντμαν, Τζέιμς ΜακΓκόβερν, Στίβεν Λιντς, Τζιμ Κόστα, Τζορτζ Λάτιμερ, Γκέιμπ 'Αμο και Ρόμπερτ Μενέντεζ.
