">
Τι είναι αυτό που κάνει την κυβέρνηση ενός έθνους – κράτους να ακολουθήσει αφομοιωτική πολιτική απέναντι σε μια μη αφομοιωμένη εθνοτική ομάδα, αντί να χορηγήσει σε αυτήν μειονοτικά δικαιώματα ή να την απομακρύνει ολοκληρωτικά από τα γεωγραφικά όρια του κράτους;
Ο Επίκουρος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο George Washington κ. Χάρης Μυλωνάς ασχολείται με αυτό το θέμα και αναπτύσσει τη δική του θεωρία στο βιβλίο του με τίτλο «Η Εθνικοποιητική Διαδικασία: Η Κατασκευή Ομοεθνών, Προσφύγων και Μειονοτήτων» (The Politics of Nation-Building: Making Co-Nationals, Refugees, and Minorities, εκδ. Cambridge University Press, 2013) που παρουσιάστηκε πρόσφατα στην πόλη μας.
Σύμφωνα με αυτήν καθοριστικές είναι οι διακρατικές σχέσεις μεταξύ του έθνους-κράτους που φιλοξενεί τη μη αφομοιωμένη εθνοτική ομάδα με τον εξωτερικό παράγοντα που υποστηρίζει αυτή την ομάδα.
Το βιβλίο εστιάζει στην περιοχή των Βαλκανίων, αλλά ειδικότερα για την Ελλάδα, όπως μας είπε ο κ. Μυλωνάς, από το υλικό που μελέτησε προκύπτει πως πριν τη Μικρασιατική καταστροφή υπήρχε μια πολιτική ελίτ στην Ελλάδα η οποία δεν έβρισκε προβληματική τη συνύπαρξη μουσουλμάνων και χριστιανών στο ελληνικό κράτος, εφόσον όλοι είχαν ελληνική εθνική συνείδηση.
Και αν το πρώτο βιβλίο θα κυκλοφορήσει σύντομα στα ελληνικά (τώρα μπορείτε να το βρείτε μόνο στα αγγλικά) ο εκ Θεσσαλονίκης ορμώμενος Επίκουρος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης έχει ένα γεμάτο καλοκαίρι ετοιμάζοντας το δεύτερο του βιβλίο με θέμα τις διασπορικές κοινότητες, ενώ ήδη βρίσκεται στη Σεούλ καθώς θα διδάξει τους θερινούς μήνες στο Korea University.
-Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το βιβλίο;
-Η πρώτη συστηματική ενασχόλησή μου με το θέμα ήταν μια εργασία για την πολιτική συμπεριφορά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης αμέσως μετά την ενσωμάτωση των «Νέων Χωρών», όπως αυτές λέγονταν τότε, στο ελληνικό κράτος. Αυτή η εργασία στο μάθημα Νεοελληνική Ιστορίας του καθηγητή Γιώργου Θ. Μαυρογορδάτου εξελίχθηκε σε μεταπτυχιακή εργασία υπό την επίβλεψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά και του Ηλία Νικολακόπουλου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έκτοτε άρχισα να σκέφτομαι πιο έντονα πώς σμιλεύεται μια εθνική ταυτότητα, ποιοι ταιριάζουν πιο πολύ και εντάσσονται σε ένα εθνικό αφήγημα, ποιοι όχι, και τι κάνει μια κυβέρνηση με τους τελευταίους. Αυτός ο προβληματισμός βρέθηκε στην καρδιά της μεταπτυχιακής μου εργασίας στο Πανεπιστήμιο του Chicago αλλά και της διδακτορικής μου διατριβής που ολοκλήρωσα το 2008 στο Yale.
-Γιατί επιλέξατε τα Βαλκάνια;
-Σίγουρα δεν ήταν τυχαίο που έγραψα για την ενθικοποιητική διαδικασία στα Βαλκάνια.
Το ότι ασχολήθηκα με αυτήν την περιοχή έχει να κάνει με το ότι ήξερα κάποια ζητήματα που την αφορούσαν παιδιόθεν. Οι καταβολές μου έπαιξαν ένα σημαντικό ρόλο. Οι γιαγιάδες μου και ο ένας από τους παπούδες μου ήταν πρόσφυγες ενώ ο άλλος μου παπούς ήταν από την Κρήτη. Η μια μου γιαγιά μάλιστα ήταν κόρη μιας Ρωσίδας και ενός έλληνα εμπόρου και μιλούσε Ρωσικά όταν έφτασε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης εκδιωγμένη απ’ τους Μπολσεβίκους. Ο παπούς μου από την πλευρά του πατέρα μου μιλούσε Τουρκικά και Ποντιακά όταν έφτασε. Με άλλα λόγια, αυτό που ήταν κοινό για όλους ήταν η Ορθόδοξη πίστη, αλλά γλωσσικά και πολιτισμικά ήταν αρκετά διαφορετικοί μεταξύ τους. Κι αυτή η πολυπλοκότητα μόνο μέσα στην οικογένεια μου. Φυσικά μέσα από μια οργανωμένη προσπάθεια του ελληνικού κράτους εντέλει μέσα σε μια γενιά εξαλήφθηκαν οι διαφορές.
Ωστόσο η θεωρία που αναπτύσσω δεν ισχύει μόνο για τα Βαλκάνια. Μάλιστα έχω ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί σε ένα επιστημονικό περιοδικό το 2014 και αναφέρεται στις πολιτικές του Μάο από το 1949 ως τα μέσα της δεκαετία του 1960 απέναντι σε εθνοτικές ομάδες στην Κίνα. Φυσικά διαφορετικά χαρακτηριστικά μπορεί να σχηματίζουν τη βασική διαιρετική τομή σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη. Ενώ στα Βαλκάνια τα πιο καθοριστικά χαρακτηριστικά ήταν κυρίως η θρησκεία και η γλώσσα, αλλού μπορεί να είναι/ήταν το χρώμα του δέρματος, ο τρόπος ντυσίματος ή οι παραδόσεις.
-Σε ό,τι αφορά το βιβλίο και ποια η θεωρία που αναπτύσσετε εσείς σε αυτό;
-Το βιβλίο, Η Εθνικοποιητική Διαδικασία: Η Κατασκευή Ομοεθνών, Προσφύγων, και Μειονοτήτων, προσδιορίζει τις συνθήκες υπό τις οποίες οι πολιτικές ελίτ ενός κράτους επιλέγουν να ακολουθήσουν πολιτική αφομοίωσης απέναντι σε μια μη αφομοιωμένη εθνοτική ομάδα, αντί να της χορηγήσουν μειονοτικά δικαιώματα ή να την απομακρύνουν ολοκληρωτικά από το γεωγραφικά όρια του κράτους. Σύμφωνα με τη θεωρία μου, για να κατανοήσουμε τη σχέση μιας μη αφομοιωμένης εθνοτικής ομάδας με τη χώρα που τη «φιλοξενεί» πρέπει να μελετήσουμε τις διακρατικές σχέσεις μεταξύ του έθνους-κράτους που τη φιλοξενεί με τον εξωτερικό παράγοντα που υποστηρίζει αυτές τις ομάδες. Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα του βιβλίου.
Χωρίς να μελετήσουμε τις διακρατικές σχέσεις μεταξύ των εξωτερικών παραγόντων (γειτονικών κρατών, μεγάλων δυνάμεων, διασπορικών κοινοτήτων, κλπ) που υποστηρίζουν αυτές τις ομάδες με το έθνος-κράτος που τις φιλοξενεί δεν μπορούμε να καταλάβουμε τις πολιτικές που ακολουθούν οι κυβερνήσεις εθνών-κρατών απέναντι σε μη αφομοιωμένες εθνοτικές ομάδες. Πιο συγκεκριμένα οι υποθέσεις εργασίας που προκύπτουν από το επιχείρημα μου είναι οι εξής: Σε περίπτωση που μια μη αφομοιωμένη εθνοτική ομάδα δεν υποστηρίζεται από κάποιο εξωτερικό παράγοντα τότε η κυβέρνηση του έθνους-κράτος θα προσπαθήσει να την αφομοιώσει. Αν η εθνοτική ομάδα έχει εξωτερική υποστήριξη από παράγοντα που είναι φίλα προσκείμενος, τότε το έθνος-κράτος που τη «φιλοξενεί» θα της αναγνωρίσει μειονοτικά δικαιώματα. Αν ο εξωτερικός παράγοντας είναι εχθρικά διακείμενος τότε το έθνος-κράτος που φιλοξενεί την εθνοτική ομάδα θα την εκτοπίσει βίαια σε περίπτωση που έχει επεκτατικές ή αλυτρωτικές διαθέσεις ή θα ακολουθήσει μια εντατική προσπάθεια αφομοίωσης--με εσωτερικές μετακινήσεις πληθυσμών και «εσωτερική αποικιοκρατία» στέλνοντας πχ στην περιφέρεια ανθρώπους που έχουν εθνική συνείδηση--αν είναι υπέρ του διεθνούς status quo.
Με άλλα λόγια, πιστεύω ότι οι σχέσεις μεταξύ κυρίαρχων και μη αφομοιωμένων εθνοτικών ομάδων δεν είναι μαύρο ή άσπρο. Αλλάζουν μέσα στο χρόνο βάση μιας γεωστρατηγικής λογικής που προσπαθώ να περιγράψω στο βιβλίο μου. Σε ένα κεφάλαιο πχ αναφέρομαι στις σχέσεις μεταξύ Σέρβων και Αλβανών στο Κόσοβο, που μπορεί λόγω της δεκαετίας του ’90 να τις θεωρούμε ως σταθερά εχθρικές, όμως δείχνω ότι πέρασαν από πολλές διακυμάνσεις. Για παράδειγμα υπήρξε περίοδος όπου οι Σέρβοι τους αναγνώρισαν κάποια περιορισμένα μειονοτικά δικαιώματά για λόγους που εξηγεί η θεωρία μου, άλλες στιγμές έγινε ενθοκάθαρση και άλλες φορές εντατικές προσπάθειες αφομοίωσης των Αλβανών.
-Προέκυψαν νέα στοιχεία από την έρευνα μεταξύ του 2008 που ολοκληρώσατε τη διατριβή και την τελική έκδοση του βιβλίου;
- Γενικότερα το βιβλίο αποτελεί μια σημαντικά βελτιωμένη έκδοση του υλικού που περιλαμβάνει η διδακτορική μου διατριβή. Αυτά που αφορούν στην Ελλάδα, δηλαδή το κεφάλαιο για τη Δυτική Μακεδονία δεν άλλαξε πολύ. Το κεφάλαιο αυτό βασίστηκε κυρίως σε αρχειακό υλικό που βρίσκεται στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα στη Θεσσαλονίκη, τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, το Διπλωματικό και Ιστορικό αρχείο του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, και το Αρχείο Βενιζέλου στο Μουσείο Μπενάκη. Είχε άλλωστε προδημοσιευτεί σε ένα συλλογικό τόμο από το MIT Press, οπότε κατά κάποιο τρόπο δεν μπορούσε να αλλάξει πάρα πολύ. Απλά εμπλουτίστηκε με κάποιο νέο υλικό από τα γενικά αρχεία του κράτους στην Αθήνα και συγκεκριμένα από το αρχείο του Βενιζέλου.
-Για την Ελλάδα τι συμπεράσματα προκύπτουν στο βιβλίο;
-Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι βάση του αρχειακού υλικού που μελέτησα ανατρέπεται το αφήγημα που θεωρεί απίθανη τη συνύπαρξη της μουσουλμανικής θρησκείας και της ελληνικότητας. Συγκεκριμένα, βρήκα ότι πριν τη Μικρασιατική καταστροφή υπήρχε μια πολιτική ελίτ στην Ελλάδα η οποία δεν έβρισκε προβληματική τη συνύπαρξη μουσουλμάνων και χριστιανών στο ελληνικό κράτος, εφόσον όλοι είχαν ελληνική εθνική συνείδηση. Αυτό μπορεί να φαίνεται απίθανο σήμερα, αλλά αυτό είναι αποτέλεσμα του πώς παίχτηκε η ιστορία. Η ιδέα του Βενιζέλου, και μιας αρκετά πολυάριθμης ομάδας που τον περιέβαλε, ήταν ότι αν ενσωματώναμε τη Μικρά Ασία θα είχαμε μεγάλο μουσουλμανικό πληθυσμό και συνεπώς θα ήταν ανεδαφικό να περιμένουμε ότι θα αλλαξοπιστούσε. Οπότε έπρεπε να φτιάξουμε ένα εθνικό αφήγημα που θα τους περιλάμβανε. Ένα αφήγημα στα πρότυπα ίσως και της Μεγάλης Βρετανίας που διοικούσε πολυποίκιλους γλωσσικά, εθνοτικά, θρησκευτικά πληθυσμούς. Η εξαφάνιση αυτού του αφηγήματος δεν ήταν αποτέλεσμα κάποιου αρχέγονου μίσους μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων, αλλά κυρίως του γεγονότος ότι μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή δεν υπήρχε πλέον ανάγκη για ένα τέτοιο εθνικό αφήγημα. Υπάρχουν φυσικά κι άλλα συμπεράσματα αλλά οι αναγνώστες σας θα τα συνάγουν οι ίδιοι όταν διαβάσουν το βιβλίο.
-Αυτή τη στιγμή στις μειονότητες που υπάρχουν στην περιοχή μας τι κυριαρχεί; Πχ στην γειτονική μας Τουρκία υπάρχουν Κούρδοι.
-Νομίζω η θεωρία μου μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα κάποιες σύγχρονες δυναμικές. Για παράδειγμα οι Κούρδοι υποστηρήχθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και αυτή η υποστήριξη από το εξωτερικό ως ένα βαθμό επέτεινε την κατάσταση μέσα στο εσωτερικό της Τουρκίας και οδήγησε σε πολλές συρράξεις και συγκρούσεις με πολλά θύματα. Ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα είναι φυσικά πότε οι κυβερνήσεις πραγματικά πιστεύουν ότι υπάρχει εξωτερική υποστήριξη μιας εθνοτικής ομάδας και πότε μεγαλοποιούν αυτόν τον κίνδυνο εργαλειακά για τους δικούς τους σκοπούς. Περισσότερη έρευνα χρειάζεται επάνω σε αυτό το θέμα. Μάλιστα μια υποψήφια διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο George Washington μελετάει αυτήν ακριβώς την ερώτηση υπό την επίβλεψη μου.
Σε γενικές γραμμές πάντως θα έλεγα ότι η θεωρία λειτουργεί σήμερα σε έθνη-κράτη που κινητοποιούνται από την ιδεολογία του εθνικισμού, την επιταγή της εθνικής ομοιογένειας. Αυτό που έχει αλλάξει σε ένα βαθμό είναι ότι οι εξωτερικοί παράγοντες που υποστηρίζουν μη αφομοιωμένες εθνοτικές ομάδες δεν είναι αποκλειστικά έθνη κράτη, όπως είναι σχεδόν αποκλειστικά στα πλαίσια των περιπτώσεων που μελετάω στο βιβλίο, αλλά διασπορικές κοινότητες, διεθνείς τρομοκρατικές οργανώσεις ή ακόμη και πολυεθνικές εταιρείες. Για παράδειγμα στην Αλ Κάιντα έχεις ένα διεθνές δίκτυο το οποίο μπορεί να παίξει το ρόλο τον οποίο παλιά μόνο κράτη μπορούσαν να παίξουν. Αυτό το νέο δεδομένο, το οποίο θα πρέπει να λάβει κανείς υπόψη αν θέλει να χρησιμοποιήσει τη θεωρία μου για να κατανοήσει τη σημερινή εποχή, περιπλέκει την κατάσταση αφού στις περιπτώσεις που ο εξωτερικός παράγοντας δεν είναι εύκολο να εντοπιστεί είναι και δύσκολο να αποτραπεί. Αυτή η εξέλιξη καθιστά όλο και περισσότερο επιρρεπείς σε εξωτερικές παρεμβάσεις ακόμη και χώρες που παραδοσιακά ήταν σε θέση να τις αποτρέψουν.
Την ίδια στιγμή όμως πολύ μεγαλύτερα ποσοστά πληθυσμών εθνών-κρατών έχουν αφομοιωθεί επιτυχώς σήμερα σε σχέση με την περίοδο του μεσοπολέμου. Άρα υπάρχουν και λιγότερες ευκαιρίες για εξωτερικούς παράγοντες να παρέμβουν. Το καίριο ερώτημα είναι τι θα γίνει με τις περιοχές του πλανήτη που δεν έχουν περάσει από το στάδιο εθνικής ομογενοποίησης, θα το προσπεράσουν ή θα έχουμε μια νέα περίοδο εθνικοποιητικής διαδικασίας στη Λατινική Αμερική, τη Μέση Ανατολή, και την Αφρική;
-Πείτε μας δυο λόγια και για το δεύτερο βιβλίο που ετοιμάζετε;
-Το δεύτερο βιβλίο αναφέρεται στη διαχείρηση διασπορικών κοινοτήτων από τα έθνη κράτη. Ποια κράτη επιλέγουν να τις προσελκύσουν πίσω, ποια κράτη επιλέγουν να τις κρατήσουν στο εξωτερικό καλλιεργώντας τις σχέσεις τους με τα μέλη των κοινοτήτων, άρα χρησιμοποιώντας τες ως μοχλό πίεσης, και ποια κράτη αδιαφορούν; Σε ένα δεύτερο επίπεδο ανάλυσης, από τα κράτη που έχουν πολιτική κάποια επιλέγουν να έχουν την ίδια πολιτική για όλες τις διασπορικές τους κοινότητες ενώ άλλα επιλέγουν να έχουν ξεχωριστή πολιτική για διαφορετικές υπό-ομάδες. Αυτό το ερώτημα που με απασχολεί λοιπόν είναι: Τι εξηγεί αυτές τις διαφορετικές πολιτικές;
-Είπατε ότι υπάρχουν τρεις εκδοχές. Αυτή που φέρνει πίσω τις κοινότητες, αυτή που τις διατηρεί έξω καλλιεργώντας σχέσεις μαζί της και αυτή που αδιαφορεί. Η Ελλάδα τι κάνει;
-Κατά τη διάρκεια της ιστορίας της η Ελλάδα έχει ακολουθήσει διαφορετικές πολιτικές. Και έχει ενδιαφέρον πώς μεταχειρίζεται τις διασπορικές κοινότητες στο εσωτερικό. Για παράδειγμα έχω μελετήσει μαζί με την Ελπίδα Βόγλη τις πολιτικές μεταχείρισης των ελληνικών διασπορικών κοινοτήτων από την πρώην Σοβιετική Ένωση και από τη Βόρεια Ήπειρο. Υπήρξε μεγάλη απόκλιση στη μεταχείριση αυτών των ομάδων από το Ελληνικό κράτος. Αυτή πλέον έχει εξομαλυνθεί αλλά στη δεκαετία του ΄90 ήταν οφθαλμοφανές ότι οι έλληνες από την πρώην Σοβιετική Ένωση είχαν πολύ περισσότερα προνόμια απ’ ότι οι Έλληνες από τη Βόρεια Ήπειρο. Αυτό εντάσσονταν στα πλαίσια της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας που έβλεπε θετικά τη διατήρηση μιας ελληνικής μειονότητας στη Βόρεια Ήπειρο, ενώ αδιαφορούσε για την παραμονή ή όχι Ελλήνων στις χώρες τις πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Μάλιστα οι τελευταίοι ήταν και εθνικά ωφέλιμοι ιδίως με την εγκατάστασή τους στη Δυτική Θράκη. Γι’ αυτό και το ελληνικό κράτος τους παρείχε κίνητρα να εγκατασταθούν εκεί. Αυτή η πολιτική όμως δεν λειτούργησε στην πορεία γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν μαθημένοι να ζουν σε αγροτικές περιοχές και μετακινήθηκαν σε αστικά κέντρα.
Οι διασπορικές κοινότητες, αν τύχουν σωστής μεταχείρησης τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό, μπορούν να μετατραπούν σε καθοριστικό παράγοντα ανάπτυξης και αναγέννησης του μητροπολιτικού κέντρου. Η Ελλάδα, περισσότερο από κάθε άλλη χώρα σε αυτή τη συγκυρία, οφείλει να αναπτύξει μια τέτοια πολιτική.
Σημείωση
Το βιβλίο “The Politics of Nation-Building: Making Co-Nationals, Refugees, and Minorities” κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Cambridge University Press και είναι διαθέσιμο από το βιβλιοπωλείο Ιανός (Αριστοτέλους 7). Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Επίκεντρο σε μετάφραση Ελπίδας Βόγλη.
* Η παρουσίαση του βιβλίου του Επίκουρου Καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο George Washington κ. Χάρη Μυλωνά με τίτλο «Η Εθνικοποιητική Διαδικασία: Η Κατασκευή Ομοεθνών, Προσφύγων και Μειονοτήτων» (The Politics of Nation-Building: Making Co-Nationals, Refugees, and Minorities, εκδ. Cambridge University Press, 2013) έγινε με πρωτοβουλία του Dukakis Center for Public and Humanitarian Service του American College of Thessaloniki – ACT, μέλος του Κολλεγίου Ανατόλια.
