">
Έργα σύγχρονης όπερας άγνωστα στο ευρύ κοινό, ψυχαναλυτικά λιμπρέτι που σκιαγραφούν χαρακτήρες που θα μπορούσαν να μελετηθούν από την ψυχοδυναμική ψυχολογία ως περιπτώσεις στα όρια της νεύρωσης και ψύχωσης περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα τα συναυλίας με τίτλο: «Όπερα και Ψυχανάλυση», που θα δώσει το Εργαστήριο Σύγχρονης Μουσικής του Α.Π.Θ. απόψε στις 21.00, στην Αίθουσα δοκιμών της Κ.Ο.Θ., «Σόλων Μιχαηλίδης» (πρώην Παλλάς -Λεωφόρος Νίκης 73).
Για τη βραδιά αυτή, αλλά και για τη σχέση όπερας και ψυχανάλυσης μιλήσαμε με τον Kαθηγητή Σύνθεσης στο Tμήμα Mουσικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και ιδρυτή του Εργαστηρίου Σύγχρονης Μουσικής ΑΠΘ κ. Μιχάλη Λαπιδάκη.
-Πώς προέκυψε η ιδέα για αυτή τη συναυλία;
-Η συναυλία / παράσταση είναι η παρουσίαση έργων σύγχρονης όπερας που το ελληνικό κοινό δεν γνωρίζει σε μεγάλο βαθμό. Ιδιαίτερα οι όπερες με ψυχαναλυτικά κείμενα υπήρξαν αντικείμενο πρόσφατης μελέτης από τον Ιωσήφ Βαλέτ, στα πλαίσια της σπουδής του στο τμήμα σύνθεσης του Α.Π.Θ.. Πρόκειται για ένα δοκίμιο που συνοψίζει έναν αιώνα ιστορίας της όπερας, και γίνεται πλέον πράξη, ώστε να υπάρξει γνωριμία του κοινού με τα έργα που μελετήθηκαν, στην εκδοχή για πιάνο. Σε μια συναυλία που δοκιμάζει με ακραίο τρόπο τα όρια της ανθρωπινής φωνής, η σοπράνο Μάιρα Μηλολιδάκη και ο Ιωσήφ Βαλέτ στο πιάνο παρουσιάζουν ένα εντυπωσιακό πρόγραμμα, επιβεβαιώνοντας μια πολυετή και γόνιμη συνεργασία. Η παράσταση υποστηρίχτηκε από την Ένωση Ελλήνων Μουσουργών, από το φεστιβάλ Μουσικοί Συντονισμοί (Beton7), από το Εργαστήριο Σύγχρονης Μουσικής του ΑΠΘ, ενώ θα παρουσιαστεί στις Βρυξέλλες.
-Γιατί επιλέχθηκαν τα συγκεκριμένα έργα;
-Κοινό χαρακτηριστικό των έργων της παράστασης είναι τα ψυχαναλυτικά λιμπρέτι που σκιαγραφούν χαρακτήρες που θα μπορούσαν να μελετηθούν από την ψυχοδυναμική ψυχολογία ως περιπτώσεις στα όρια της νεύρωσης και ψύχωσης. Τα ψυχαναλυτικά αυτά κείμενα, μέσα από τη δραματοποίηση του Ασυνειδήτου, αναδεικνύουν την παθογένεια των χαρακτήρων ως το επίκεντρο της δράσης.
Στο Κάστρο του Κυανοπώγωνα του Μπέλα Μπάρτοκ, ο λιμπρετίστας Μπελάτς, είχε για πολλά χρόνια εμπειρία στην ψυχαναλυτική διαδικασία. Συνειδητοποιώντας τη συμβολική ερμηνεία των ονείρων, προσομοιάζει το ταξίδι μέσα στο κάστρο του Δούκα με ένα όνειρο. Παρουσιάζει τους ήρωες να κινούνται σα να υπνοβατούν. Η δε ισορροπία μεταξύ των κινήτρων του ασυνείδητου και της δύναμης του πεπρωμένου, είναι απόλυτα συναφή με τις ψυχολογικές προϋποθέσεις στον Κυανοπώγωνα. Η γεμάτη υποψίες ηρωίδα Γιούντιθ, ανοίγει μια μία τις μυστικές πόρτες του κάστρου, ώσπου φτάνει στην 6η πόρτα, τη απέραντη λίμνη των δακρύων. Εκλιπαρεί τον Δούκα να της ανοίξει την 7η πόρτα για να ανακαλύψει την αλήθεια και να αποκαλυφθεί όλο το μέγεθος της ψύχωσης του Κυανοπώγωνα.
Στα Μυστήρια του Μακάβριου, ο Γκιέργκι Λίγκετι σε συνεργασία με τον Μίκαελ Μέσκε, περιγράφει τον άγγελο του θανάτου Νεκροτσάρ, που ταξιδεύει στην διεφθαρμένη φανταστική πόλη Μπρόχελαντ, προειδοποιώντας τους πολίτες της για την επικείμενη καταστροφή - την πτώση του γιγαντιαίου κομήτη που θα κατέστρεφε τη Γη. Η Gepopo - μυστική αστυνόμος του πρίγκιπα, διακατέχεται από υπερβολικό φόβο και παρανοϊκή υστερία, τραγουδά σχεδόν ακατάληπτα με φωνητικές ακρότητες. Ο Λίγκετι καταφεύγει στη χρήση του παραλόγου, του απόκρυφου και της ειρωνείας, που περιγράφονται από τη φιλοσοφία του Hegel αλλά και τη Φροϋδική ψυχανάλυση ως “work of the negative”.
Στην άρια This is prophetic από τη μινιμαλιστική όπερα του Τζον Άνταμς 'Ο Νίξον στην Κίνα', οι βασικοί χαρακτήρες του έργου βρίσκονται σε κρεβάτια στο μπροστινό μέρος της σκηνής και ονειρεύονται τις δικές τους αντανακλάσεις. Πρόκειται για μια όπερα φιλοδοξεί να αποδώσει το δραματικό βάθος και να σκιαγραφήσει τα ψυχολογικά πορτρέτα των πρωταγωνιστικών προσώπων, καθώς και την αντιδιαστολή ανάμεσα σε δύο πολιτισμικές πραγματικότητες.
Η Sequenza III του Λουτσιάνο Μπέριο μπορεί να θεωρηθεί ως ένα δραματικό δοκίμιο του οποίου η ιστορία είναι η σχέση μεταξύ της σολίστ και της δικής της φωνής. Η περιστασιακά συγκρουσιακή αυτή σχέση σκιαγραφείται από ηχητικούς συμβολισμούς της φωνής και κάποιες φορές της κίνησης, με τις 'σκιές του νοήματος' που τη συνοδεύουν.
Τέλος, το σχετικά νέο έργο του Ιωσήφ Βαλέτ 'Οι Πόθοι του Εγώ' με κείμενο από το ψυχαναλυτικό θεατρικό της Άλις Γκερστενμπεργκ 'Overtones,' κινείται πάνω στη θεωρία του Φρόυντ για τη διχοτόμηση της ανθρώπινης ψυχής, και επιχειρεί τη δραματοποίηση του Ασυνείδητου επί σκηνής. Με το διαχωρισμό του χαρακτήρα σε δύο, επιτρέπεται στο κοινό να ακούει τις σκέψεις και επιθυμίες της ηρωίδας που τραγουδά, και του παράλληλου - ακατέργαστου - εαυτού της, που σχολιάζει. Το έργο, τμήμα μιας μεγαλύτερης όπερας με τίτλο Ego, επιχειρεί να συγκεράσει στοιχεία ανομοιογενή με διάθεση εκλεκτικισμού, καθώς η μελέτη των παραπάνω έργων αποτέλεσαν για το συνθέτη όχι μόνο πηγή ιδεών, αλλά και τα ίχνη πάνω στα οποία πρέπει να χτίσει μια σωστή σχέση κειμένου και μουσικής.
-Πώς συνδέεται η όπερα με την ψυχανάλυση;
-Η όπερα είναι μια τέχνη σύνθετη, όπου η μουσική με το δράμα συνδυάζονται αρμονικά με τη φαντασία και την υπερβολή. Από το 1915 έτος έκδοσης των περίφημων Δοκιμίων Μεταψυχολογίας με τίτλο “Το Ασυνείδητο” του Φρόυντ, τα ψυχαναλυτικά κείμενα για την όπερα έγιναν όλο και περισσότερο αναγκαία. Ιδιαίτερα οι θεωρίες του Φρόυντ για το “Οιδιπόδειο σύμπλεγμα” και η μελέτη για το Ανοίκειο ενέπνευσε πολλούς λιμπρετίστες – και κατά συνέπεια ισάριθμους συνθέτες ήδη από το 1900, χρονιά έκδοσης της Ερμηνείας των Ονείρων. Το “ανοίκειο” εξάπτει το ασυνείδητο του κοινού και αυτό είναι πιθανώς το μεγαλύτερο μυστικό της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Δύο πολύ σημαντικά έργα στις αρχές του 20ου αιώνα, οι όπερες Pelleas et Melisande του Κλωντ Ντεμπυσύ και το Κάστρο του Δούκα Κυανοπώγωνα του Μπέλα Μπάρτοκ είναι έργα που συμπίπτουν με το ξεκίνημα της ψυχανάλυσης. Ακολουθώντας την άποψη πως το ασυνείδητο μπορούσε να κατανοηθεί μέσα από την ψυχανάλυση, οι λιμπρετίστες ερμήνευσαν το ασυνείδητο βασισμένοι σε φιλοσοφικές θέσεις που το έβλεπαν ως πεπρωμένο τους για να το υπηρετήσουν.
-Ποια τα επόμενα βήματα για το Εργαστήρι Σύγχρονης Μουσικής;
-Τo Εργαστήριο Σύγχρονης Μουσικής για την εαρινή σεζόν έχει προγραμματίσει τρεις συναυλίες, η μία θα είναι αφιερωμένη στην ηλεκτρονική μουσική και θα λάβει χώρα στις 24 Απριλίου. Οι άλλες δύο θα λάβουν χώρα τον Μάιο. Επικεντρώνονται στο σύγχρονο ρεπερτόριο δύο ιδιαίτερων οργάνων, του μαντολίνου και του μπαγιάν παρουσιάζοντας δύο σημαντικούς εκτελεστές, τον Δημήτρη Μαρίνο στο μαντολίνο και τον Παναγιώτη Ανδρέογλου στο μπαγιάν.
Το Ε.Σ.Μ. από την ίδρυσή του, επιχορηγούμενο μεταξύ άλλων από την Siemens Music Foundation, έχει διοργανώσει πάνω από 20 συναυλίες όπου έχουν παρουσιασθεί έργα 45 συγχρόνων συνθετών τα περισσότερα των οποίων για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Έργα συνθετών όπως ο Απέργης, ο Sciarrino, o Romitelli, ο Feldman κ.ά. παρουσιάσθηκαν για πρώτη φορά στην Θεσσαλονίκη. Σκοπός αμετακίνητος του Ε.Σ.Μ. ήταν και είναι η προβολή της σύγχρονης μουσικής, της μουσικής που διευρύνει τους ηχητικούς ορίζοντες, που αμφισβητεί τις βεβαιότητες, τη μουσική που όπως ακούγεται από τη σοπράνο στο δεύτερο κουαρτέτο του Schoenberg “νιώθει τον αέρα ενός άλλου πλανήτη”.
Η εκδήλωση είναι ανοιχτή για το κοινό.
