Της Κωνσταντίνας Καδέρη
Μέσα στα στενά της Άνω Πόλης, λίγα μόλις βήματα από τον ναό του Οσίου Δαβίδ και το Βυζαντινό Λουτρό στο Κουλέ Καφέ, το μοναδικό μικρό εργαστήριο καλλιτεχνικού γυαλιού στη Θεσσαλονίκη, επιχειρεί να μας συστήσει ξανά με μια τέχνη που παραμένει σχετικά άγνωστη. Στο Dimitra’s Art Glass Studio, η τέχνη του βιτρό συναντά τη βυζαντινή και ρωμαϊκή κληρονομιά της πόλης μέσα από μαθήματα, δημιουργικά εργαστήρια και θεματικές περιηγήσεις.
Το εργαστήριο λειτουργεί ως χώρος δημιουργίας και εκπαίδευσης γύρω από το βιτρό, το ψημένο γυαλί και το μωσαϊκό. Για πολλούς επισκέπτες, η εμπειρία ξεκινά με έναν περίπατο στα ιστορικά σημεία της Άνω Πόλης και ολοκληρώνεται στο εργαστήριο, όπου δημιουργούν το δικό τους έργο εμπνευσμένο από τα ψηφιδωτά και τις ιστορίες της πόλης.
Πίσω από το εγχείρημα βρίσκονται η Δήμητρα και η Καμίλα, που τα τελευταία χρόνια επιχειρούν να φέρουν το βιτρό πιο κοντά στους κατοίκους και τους επισκέπτες της Θεσσαλονίκης.
Για τη Δήμητρα, η σχέση με την τέχνη αυτή ξεκίνησε πριν από σχεδόν τρεις δεκαετίες – και μάλιστα εντελώς τυχαία.
Μια λάμπα βιτρό
«Μόλις τελείωσα το λύκειο δούλευα στο κατάστημα φωτιστικών του πατέρα μου», θυμάται. «Μια μέρα ήρθε ένας κύριος με μια λάμπα βιτρό και ζήτησε μια βάση. Την κοίταξα και εντυπωσιάστηκα. Τον ρώτησα τι είναι και μου εξήγησε ότι το είχε φτιάξει μόνος του. Μου είπε ότι υπήρχαν μαθήματα στο Κέντρο Νεότητας στη Δράμα και έτσι ξεκίνησα να μαθαίνω το 1997».
Λίγο αργότερα, ο δάσκαλός της χρειάστηκε να φύγει για την Αμερική και της πρότεινε να αναλάβει τα μαθήματά του. «Ήμουν μόλις 19 χρονών και μου φαινόταν απίστευτο. Αλλά έτσι ξεκίνησα να διδάσκω. Από το 1998 διδάσκω βιτρό».
Από τη Δράμα στη Θεσσαλονίκη
Τα επόμενα χρόνια δημιούργησε το δικό της εργαστήριο στη Δράμα και δίδαξε βιτρό σε προγράμματα δήμων στη Θεσσαλονίκη, καθώς και σε Κέντρα Δια Βίου Μάθησης. Η οικονομική κρίση και αργότερα η πανδημία ωστόσο, επηρέασαν σημαντικά τον χώρο του καλλιτεχνικού γυαλιού, με αποτέλεσμα πολλοί συνάδερφοί της να σταματήσουν και ο κλάδος να φτάσει στο όριο αφανισμού από την πόλη.
Κάποια στιγμή αποφάσισε να φύγει στο εξωτερικό. «Πούλησα όλα μου τα πράγματα. Ήθελα να κάνω ένα reset. Και όταν γύρισα κατάλαβα ότι θέλω να κάνω αυτό που πραγματικά αγαπάω».
Ένα νέο ξεκίνημα στην Άνω Πόλη
Όταν επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη, ξεκίνησε ξανά από την αρχή, κρατώντας μόνο τα εργαλεία και τα υλικά της δουλειάς της. «Τα είχα φυλάξει σε μια γωνιά. Δεν μπορούσα να τα πουλήσω τότε, ήταν σαν να πουλούσα ένα κομμάτι από τον εαυτό μου» εξηγεί.
Αρχικά δημιούργησε έναν μικρό χώρο για μαθήματα. Το ενδιαφέρον του κόσμου, όμως, μεγάλωσε γρήγορα και σύντομα άρχισε να αναζητά έναν μεγαλύτερο χώρο.
Η λύση βρέθηκε σε μια γωνία της Άνω Πόλης επί της οδού Χρυσοστόμου που, όπως λέει, την κοιτούσε για χρόνια.
«Τρία χρόνια περνούσαμε από εδώ και λέγαμε πόσο ωραία είναι αυτή η γειτονιά. Και μια μέρα εμφανίστηκε μπροστά μας η αγγελία ότι νοικιάζεται. Έτσι έγινε κάπως μαγικά».
Ο χώρος χρειάστηκε πολλή δουλειά για να μεταμορφωθεί σε εργαστήριο και ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί πλήρως. Σήμερα, στο εργαστήριο η Δήμητρα συνεργάζεται με την Καμίλα, που κατάγεται από την Πολωνία και ασχολείται κυρίως με το μωσαϊκό και τις περιηγήσεις.
Μαθήματα βιτρό
Στο εργαστήριο πραγματοποιούνται εβδομαδιαία μαθήματα βιτρό, με περίπου 20 μαθητές από τη Θεσσαλονίκη.
«Ξεκινάμε μαθαίνοντας πώς να κόβουμε ευθείες και καμπύλες στο γυαλί. Με αυτά φτιάχνουμε το πρώτο έργο, μια μικρή μολυβοθήκη». Σταδιακά οι μαθητές προχωρούν σε πιο σύνθετες κατασκευές. Μαθαίνουν να κόβουν το πατρόν, να τροχίζουν το γυαλί και να ενώνουν τα κομμάτια. Σιγά σιγά φτιάχνουν πιο σύνθετα έργα, όπως καθρέφτες ή λάμπες. Δεν είναι μόνο ένα πράγμα. Διαλέγεις σχέδιο, χρώματα, κόβεις το γυαλί, το τροχίζεις, το κολλάς. Είναι πολλές διαφορετικές διαδικασίες και γι’ αυτό δεν βαριέσαι ποτέ» τονίζει η Δήμητρα.
Η τέχνη του βιτρό απαιτεί ειδικά υλικά, τα οποία εισάγονται κυρίως από το εξωτερικό. Τα φύλλα γυαλιού που χρησιμοποιούνται έχουν μεγάλη ποικιλία σε χρώματα, υφές και διαφάνειες και θεωρούνται σχετικά ακριβά.
Παρόλα αυτά, όπως λέει, προσπαθούν να κρατούν προσιτά τα μαθήματα.
«Τα μαθήματά μας κοστίζουν περίπου 11 ευρώ την ώρα. Δηλαδή δύο με τρεις ώρες μάθημα είναι γύρω στα 25-30 ευρώ και τα υλικά για έναν αρχάριο είναι περίπου 35-40 ευρώ τον μήνα».
Όπως σημειώνει, όσοι δοκιμάζουν την τεχνική καταλαβαίνουν γρήγορα πόση δουλειά απαιτείται για να δημιουργηθεί ένα έργο βιτρό.
«Όταν κάποιος το δοκιμάσει, καταλαβαίνει γιατί ένα τέτοιο έργο έχει αξία».
Μωσαϊκό από ψηφίδες γυαλιού
Εκτός από το βιτρό, το εργαστήριο ασχολείται και με μωσαϊκό από γυαλί, αξιοποιώντας τα κομμάτια που περισσεύουν από τις κατασκευές.
«Όταν φτιάχνεις βιτρό περισσεύουν πολλά μικρά κομμάτια γυαλιού. Αυτά τα κάνουμε ψηφίδες και με αυτές δημιουργούμε τα μωσαϊκά μας. Είναι μια μορφή επανάχρησης» εξηγεί.
Παράλληλα δουλεύουν και με ψημένο γυαλί σε καμίνι, δημιουργώντας αντικείμενα και κοσμήματα.
Δημιουργία και περιήγηση στην πόλη
Ένα από τα πιο ιδιαίτερα στοιχεία της δραστηριότητας του εργαστηρίου είναι τα δημιουργικά εργαστήρια που συνδυάζονται με περιήγηση σε μνημεία της Θεσσαλονίκης. Η ιδέα γεννήθηκε όταν η Δήμητρα και η Καμίλα αποφάσισαν ότι η εμπειρία του εργαστηρίου δεν θα περιορίζεται μόνο στη δημιουργία ενός αντικειμένου, αλλά θα συνδέεται και με την ίδια την πόλη, την ιστορία και τα ψηφιδωτά της.
Η πρώτη διαδρομή ξεκινά από τον Άγιο Δημήτριο, όπου οι συμμετέχοντες γνωρίζουν από κοντά τα βυζαντινά ψηφιδωτά του ναού και των κατακομβών. Από εκεί, η περιήγηση συνεχίζεται στα στενά της Άνω Πόλης, με στάση στο Βυζαντινό Λουτρό στο Κουλέ Καφέ, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της περιοχής, και καταλήγει στον Όσιο Δαβίδ.
Η περιήγηση διαρκεί περίπου μία ώρα και λειτουργεί ως εισαγωγή στο δημιουργικό μέρος που ακολουθεί. Αμέσως μετά, οι συμμετέχοντες επιστρέφουν στο εργαστήριο, όπου περνούν άλλες τέσσερις ώρες δουλεύοντας πάνω στο δικό τους έργο, εμπνευσμένοι από όσα είδαν προηγουμένως στα μνημεία.
«Στο τέλος ο καθένας παίρνει μαζί του το έργο που δημιούργησε», λέει η Δήμητρα.
Τα σχέδια και τα μοτίβα που χρησιμοποιούνται στο εργαστήριο συνδέονται άμεσα με την περιήγηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις αντλούν έμπνευση από τα βυζαντινά ψηφιδωτά του Αγίου Δημητρίου και του Οσίου Δαβίδ, ενώ σε άλλες από τη ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη, όπως τα δάπεδα του Γαλεριανού συγκροτήματος και τη Ροτόντα.
Από τη Θεσσαλονίκη στην Κρακοβία
Σήμερα στο εργαστήριο φτάνουν επισκέπτες από πολλές χώρες του κόσμου.
«Έρχονται άνθρωποι από όλο τον κόσμο. Από την Αμερική και τον Καναδά μέχρι τη Χιλή, το Ιράν και την Πολωνία».
Θέλοντας να ανταποδώσουν τη στήριξη όσων συμμετέχουν στις δράσεις του εργαστηρίου, έχουν καθιερώσει και μια ετήσια κλήρωση με έπαθλο ταξίδι στην Κρακοβία.
«Όσοι συμμετέχουν στα εργαστήρια, στα μαθήματα ή αγοράζουν έργα μπαίνουν στην κλήρωση για ένα τριήμερο ταξίδι στην Κρακοβία», εξηγεί η Δήμητρα. «Το ταξίδι περιλαμβάνει επίσκεψη στο Μουσείο Βιτρό και στο Μουσείο Γυαλιού, αλλά και ξενάγηση στην πόλη».
Δημιουργικές δράσεις
Παράλληλα με τα μαθήματα και τα workshops, το εργαστήριο οργανώνει και θεματικές δράσεις.
Την Κυριακή, με αφορμή τη Μέρα της Γυναίκας, διοργανώνεται ένα εργαστήριο μωσαϊκού εμπνευσμένο από τη Frida Kahlo. Οι συμμετέχοντες θα δημιουργήσουν ένα έργο βασισμένο στη μορφή και την αισθητική της Μεξικανής ζωγράφου.
«Προσπαθούμε να κάνουμε συνεχώς νέες δράσεις και να φέρνουμε τον κόσμο σε επαφή με τις τέχνες», λέει η Δήμητρα.
Και, όπως προσθέτει, η καθημερινότητα στο εργαστήριο δεν μοιάζει με δουλειά.
«Κάθε μέρα ερχόμαστε εδώ και κάνουμε ό,τι μπορούμε. Δεν τελειώνει ποτέ η δουλειά, αλλά δεν το βλέπουμε σαν δουλειά. Είναι αυτό που αγαπάμε».
