">
Eρευνητική ομάδα του ΑΠΘ ανακάλυψε δεύτερο αμυντικό μηχανισμό της μέλισσας!
Συνέντευξη στην Ευγενία Κουτούβελα*
Μπροστά σε μία συγκλονιστική και ελπιδοφόρα ανακάλυψη βρέθηκαν ερευνητές του Α.Π.Θ όσον αφορά τον τρόπο που αμύνονται οι μέλισσες. Βρέθηκε ότι στην υπηρεσία της η μέλισσα δεν έχει μόνο το κεντρί της αλλά και τα σαγόνια της! Για την ακρίβεια, η μέλισσα δαγκώνει τους εχθρούς που είναι πολύ μικροί για να τους κεντρίσει και εκλύει μία φυσική ουσία ,την 2- επτανόνη (2-Η), που τους αναισθητοποιεί ούτως ώστε να τους μεταφέρει έξω από την κυψέλη. Ο ρόλος αυτής της ουσίας ήταν συγκεχυμένος και υποτιμημένος ως προς τη συνεισφορά του στην αντιμετώπιση των εχθρών του μελισσιού και με αυτή τη δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό PlosOne1 , αποκαλύπτεται πως εκλύεται για προστασία και όχι για συναγερμό2, όπως ήταν η επικρατούσα άποψη μέχρι πρότινος. Όπως δήλωσε στον «Τ.Θ.» ο επικεφαλής της έρευνας Δρ. Αλέξανδρος Παπαχριστοφόρου, «δεν μπορούμε να προβλέψουμε αυτή τη στιγμή τη διάσταση και τις εφαρμογές αυτής της ανακάλυψης, βρισκόμαστε όμως ένα σκαλί πιο ψηλά όσον αφορά τη γνώση της βιολογίας της μέλισσας».
Εξηγήστε μας με απλά λόγια τι είναι αυτό που ανακαλύψατε.
Με απλά λόγια, ανακαλύψαμε πως όταν οι μέλισσες δαγκώνουν κάποιους μικρόσωμους εχθρούς του μελισσιού όπως προνύμφες σκώρου ή ακάρεα (τους οποίους αδυνατούν να κεντρίσουν) προκαλούν στο σώμα τους μικρά τραύματα με τα σαγόνια τους, μέσω των οποίων εκχύνουν μία ουσία, την 2-επτανόνη. Η ουσία αυτή δρα ως τοπικό αναισθητικό, ναρκώνει δηλαδή για σύντομο διάστημα τον εισβολέα, με αποτέλεσμα οι μέλισσες να μπορούν να τον απομακρύνουν εύκολα από την κυψέλη. Μετά από πειράματα σε κύτταρα και νεύρα θηλαστικών, η συγκεκριμένη ουσία, βρέθηκε να έχει αντίστοιχη αναισθητική δράση.
Ποιοι συνέβαλαν σε αυτή την ανακάλυψη;
Η όλη ανακάλυψη ήταν αποτέλεσμα μιας εξαιρετικής ερευνητικής ομάδας υπό την επίβλεψη του καθηγητή Βιολογίας του Α.Π.Θ. κύριου Γεώργιου Θεοφιλίδη. Από το εργαστήριό του συμμετείχαν οι διδάκτορες Αλεξία Καγιαβά και Χρυσοβαλάντης Παπαευθημίου. Από τη Φαρμακευτική Αθηνών συμμετείχαν η διδάκτορας Αικατερίνη Τερμεντζή, ο Λέκτορας Νικόλας Φωκιαλάκης και ο καθηγητής Αλέξιος-Λέανδρος Σκαλτσούνης. Από το εξωτερικό, συνεργάστηκαν ο δρ Max Watkins από τη μελισσοκομική εταιρία Vita-Europe που εδρεύει στην Αγγλία και ο δρ Gérard Arnold από το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας.
Τι σας οδήγησε σε αυτή την ανακάλυψη; Τι σας έκανε να ψάξετε εκεί? Ποιο ήταν το βιολογικό ερώτημα που θέσατε;
Όπως σε αρκετές αντίστοιχες περιπτώσεις, η τύχη έπαιξε κάποιο ρόλο. Η αρχική μελέτη ξεκίνησε με στόχο να δοκιμαστούν φυσικές ουσίες κατά του κηρόσκωρου, μιας νυχτόβιας πεταλούδας της οποίας οι προνύμφες καταστρέφουν τις κηρήθρες των μελισσών. Έτυχε να παρατηρήσουμε ότι η 2-επτανόνη, αντί να προκαλεί θανάτωση, προκαλούσε αναισθησία που κρατούσε για κάποια λεπτά. Τα βιολογικά ερωτήματα λοιπόν τέθηκαν ως συνέπεια αυτής της παρατήρησης: Αφού οι μέλισσες εκκρίνουν αυτή την ουσία, μήπως την χρησιμοποιούν και για τον ίδιο σκοπό, ως ένα δεύτερο μηχανισμό άμυνας μαζί με το κεντρί τους; Και αφού η δράση αυτής της ουσίας προσομοιάζει στη δράση της λιδοκαΐνης (ενός τοπικού αναισθητικού που χρησιμοποιείται ευρύτατα στην ιατρική), μήπως έχει κάποια αντίστοιχη δράση και στα θηλαστικά;
Γιατί είχε περάσει απαρατήρητος τόσα χρόνια αυτός ο 2ος μηχανισμός άμυνας της μέλισσας;
Η έκκριση της 2-επτανόνης από τους σιαγονικούς αδένες των μελισσών ήταν γνωστή εδώ και πολλές δεκαετίες. Η κυρίαρχη άποψη μάλιστα ήταν πως πρόκειται για μία φερομόνη συναγερμού και επιθετικότητας. Και επειδή, δυστυχώς, οι κυρίαρχες απόψεις δύσκολα αμφισβητούνται, ο ρόλος της ως τοπικό αναισθητικό παρέμεινε καλά κρυμμένος. Αν και τα τελευταία χρόνια υπήρξαν κάποιες μελέτες (συμπεριλαμβανομένης και της δικιάς μας) που απέδειξαν ότι η ουσία αυτή δεν προκαλεί συναγερμό ή επιθετικότητα στο μελίσσι, οι περισσότερες εναλλακτικές εξηγήσεις που δόθηκαν, αμφισβητήθηκαν από άλλα πειραματικά δεδομένα.
Ποια είναι η σημαντικότητά της για την κοινωνία του μελισσιού και για τον τρόπο που σκεφτόμασταν εμείς το μελίσσι;
Σίγουρα για την αμυντική συμπεριφορά του μελισσιού, η έκκριση και η χρήση αυτής της ουσίας είναι σημαντική μιας και κάθε τι που συνεισφέρει στην αντιμετώπιση των πολυάριθμων εχθρών της κυψέλης, βοηθά στην επιβίωσή του και περιορίζει τις ανθρώπινες επεμβάσεις. Τώρα, στον τρόπο που σκεφτόμαστε εμείς τα μελίσσι, πιστεύω πως απλά προσθέτει ακόμη έναν κρίκο στην αλυσίδα των τόσων αξιοθαύμαστων που μπορεί να κάνει και να προφέρει η μέλισσα.
Ποια η σημαντικότητα της για τον άνθρωπο; Και ποιες αλλαγές είναι δυνατόν να επιφέρει στον τομέα της αναισθησιολογίας;
Είναι πολύ νωρίς να μιλήσουμε είτε για χρήση στον άνθρωπο είτε για αλλαγές στον τομέα της αναισθησιολογίας. Για να φτάσουμε σε σημείο να δοκιμαστεί στον άνθρωπο, θα περάσουν σίγουρα αρκετά χρόνια έρευνας, της οποίας φυσικά τα αποτελέσματα δεν μπορούμε να προβλέψουμε. Ίσως και να μη δούμε αυτή την ουσία να εφαρμόζεται ποτέ στην ιατρική. Αλλά για την ώρα, έχουμε ίσως το μοναδικό γνωστό, φυσικό αναισθητικό στα χέρια μας. Και προέρχεται από τις μέλισσες. Έχει σίγουρα τη δυναμική να εξελιχθεί σε ένα ιατρικό σκεύασμα μιας και τα πλεονεκτήματα που παρουσιάζει η 2-επτανόνη είναι σημαντικά σε σχέση με τα γνωστά, χημικά, τοπικά αναισθητικά: πρόκειται για φυσική ουσία (η οποία στην Αμερική έχει έγκριση για χρήση στα τρόφιμα ως ενισχυτικό γεύσης) και δεν παρουσιάζει καμία νευροτοξική δράση σε αντίθεση με την λιδοκαΐνη που σε ορισμένες πρόσφατες, επιστημονικές εργασίες φέρεται να έχει νευροτοξική δράση.
Μεγάλα διεθνή μέσα, όπως η Telegraph και το BBC,έσπευσαν να σας πάρουν συνέντευξη, ποια ήταν η αντίδραση των εγχώριων media;
Από ελάχιστη έως μηδαμινή. Αν εξαιρέσουμε τα λεγόμενα social media και τα blogs στο διαδίκτυο, τα εγχώρια media δεν ασχολήθηκαν. Ίσως να φταίει και το γεγονός πως η δημοσίευση συνέπεσε με την απεργία των δημοσιογράφων και την παναπεργία που ακολούθησε.
Αυτή η αντιμετώπιση προς τους Έλληνες επιστήμονες και το ερευνητικό τους έργο είναι κάτι αναμενόμενο από τα ελληνικά media και πού οφείλεται αυτό;
Και αναμενόμενο και συνηθισμένο. Τώρα, στο που οφείλεται, δε νομίζω να μπορώ να απαντήσω με σιγουριά. Ίσως στη γενικότερη προσπάθειας απαξίωσης των ελληνικών πανεπιστημίων και ερευνητών από τα ΜΜΕ για λόγους που δεν είναι του παρόντος να αναλύσουμε. Φυσικά, σ’ αυτό το γεγονός φταίει και η γενικότερη στάση της πολιτείας που αντιμετωπίζει την έρευνα ως έξοδο (που πρέπει να κοπεί) και όχι ως την πιο ελπιδοφόρα επένδυση ενός κράτους. Ευτυχώς “έξω πάμε καλά”…
Τι έχει σειρά μετά την ανακάλυψη της χρήσης της 2- επτανόνης;
Κανείς δεν μπορεί να ξέρει. Όσο περισσότερο δουλεύουμε στον τομέα της βιολογίας και της συμπεριφοράς της μέλισσας, τόσο καταλαβαίνουμε πόσα λίγα γνωρίζουμε και πόσα κενά υπάρχουν στις γνώσεις μας. Δίνουμε μεγάλη βαρύτητα σε άλλα πεδία της μελισσοκομικής επιστήμης και κατά τη γνώμη μου, αγνοούμε τα βασικά. Όπως μου είχε πει ένας διακεκριμένος επιστήμονας του κλάδου πριν από δέκα χρόνια, αν στοιβάξουμε τις γνώσεις μας σε εξειδικευμένους τομείς όπως προϊόντα της κυψέλης, παθολογία του μελισσιού κτλ θα έχουν το ύψος μίας πολυκατοικίας και αν στοιβάξουμε τις γνώσεις μας στη βιολογία της μέλισσας θα φτάσουν ίσα-ίσα για τα πρώτα σκαλάκια της εισόδου αυτής της πολυκατοικίας. Άρα, συνεχίζοντας την έρευνα στην κατεύθυνση της βιολογίας και της συμπεριφοράς του μελισσιού, ελπίζουμε ότι θα σκοντάψουμε και στο μέλλον σε κάτι νέο και εντυπωσιακό.
Η ερευνητική ομάδα που συνέβαλε σε αυτή την ανακάλυψη ήταν υπό την επίβλεψη καθηγητή Βιολογίας του Α.Π.Θ. κύριου Γεώργιου Θεοφιλίδη. Από το εργαστήριό του συμμετείχαν οι διδάκτορες Αλεξία Καγιαβά και Χρυσοβαλάντης Παπαευθημίου. Από τη Φαρμακευτική Αθηνών συμμετείχαν η διδάκτορας Αικατερίνη Τερμεντζή, ο Λέκτορας Νικόλας Φωκιαλάκης και ο καθηγητής Αλέξιος-Λέανδρος Σκαλτσούνης. Από το εξωτερικό, συνεργάστηκαν ο δρ Max Watkins από τη μελισσοκομική εταιρία Vita-Europe που εδρεύει στην Αγγλία και ο δρ Gérard Arnold από το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας, ενώ επικεφαλής της έρευνας ήταν ο διδάκτορας του Τμήματος Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Αλέξανδρος Παπαχριστοφόρου.
1 Papachristoforou A, Kagiava A, Papaefthimiou C, Termentzi A, Fokialakis N, et al. (2012) The Bite of the Honeybee: 2-Heptanone Secreted from Honeybee Mandibles during a Bite Acts as a Local Anaesthetic in Insects and Mammals. PLoS ONE 7(10): e47432. doi:10.1371/journal.pone.0047432
2 Shearer DA, Boch R (1965) 2-heptanone in the mandibular gland secretion of the honey-bee. Nature 206 (530): 10.1038/206530a0
*Απόφοιτος της Γεωπονικής Σχολή Α.Π.Θ
