">
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, Συγγραφέα-ερευνητή
Πόσο τα μαρούλια; Ας πούμε έναν οβολό. Αν λοιπόν ένας, αφού πληρώσει τον οβολό, πάρει μαρούλια, εσύ δε πάλι, που δεν πλήρωσες τον οβολό, δεν παίρνεις, μην φαντασθείς ότι έχεις λιγότερα απ’ αυτόν που τα πήρε, γιατί εσύ έχεις τον οβολό που δεν έδωσες.
Το ίδιο κι εδώ: δεν σε προσκάλεσαν στο γεύμα του δείνα, γιατί δεν έδωσες σ‘ αυτόν που προσκαλεί το αντίτιμο του δείπνου του, είτε για έπαινο το πωλεί είτε για περιποίηση. Δώσε λοιπόν το αντίτιμο, αν σε συμφέρει. Πλήρωσε όσο πουλιέται το δείπνο αυτό. Αν όμως θες και το έξοδο να μην κάνης και το δείπνο να απολαύσεις, ε, μα τότε πια θα είσαι αχόρταγος και αδιόρθωτος».
Από τις άλλες φιλοσοφικές αιρέσεις διάκειται με συμπάθεια μόνο προς την κυνική. Συνέτεινε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον στη μεγάλη διάδοση και την επικράτηση του στωικισμού κατά τους τρεις πρώτους μ.X. αιώνες, η οποία κατέληξε, ως κορωνίδα, στα «Εἰς ἑαυτόν» του Μάρκου Αυρηλίου.
Από χριστιανικές ιδέες δεν φαίνεται να επηρεάσθηκε διόλου ο Επίκτητος, οι δε συχνές συμπτώσεις ηθικών αρχών, ή και εκφράσεων που σχετίζονται με τη λατρεία, μεταξύ Γραφών και Διατριβών, αποδίδονται μάλλον στην κοινή επίδραση του πνεύματος της εποχής και στις δύο. Συνέπεια της επιδράσεως αυτής στον Επίκτητο είναι κάποια μορφή χαλαρώσεως της αρχικής τραχύτητας του στωικισμού, καθότι τα δυστυχήματα των άλλων δεν πρέπει να θίγουν την αταραξία μας, επιτρέπεται όμως να εκδηλώνουμε συμπάθεια προς τους θλιβομένους, όχι υποκριτικά, αλλά, διότι είναι καθήκον να βοηθούμε και να παρηγορούμε τον πλησίον.
«Όταν βλέπεις κανένα να κλαίει, επειδή πενθεί ή επειδή ξενιτεύεται το παιδί του ή επειδή έχασε τα υπάρχοντά του, πρόσεξε μη σε παρασύρει η σκέψη από τα εξωτερικά αυτά δυστυχήματά του αλλά να έχεις πρόχειρο το συλλογισμό, ότι δεν τον κάμνει να πάσχει αυτό το ίδιο το γεγονός, (γιατί και άλλους θα έκαμνε να πάσχουν), αλλά η ιδέα για το γεγονός αυτό. Με τα λόγια μην παραμέλησης να τον συλλυπηθείς, μάλιστα και ν’ αναστενάξεις μαζί του, πρόσεξε όμως να μην αναστενάξεις και από μέσα σου».
Εν γένει στον κοινωνικό βίο, «οὐ δεῖ μὲ εἶναι ἀπαθῆ ὡς ἀνδριάντα, ἀλλὰ τὰς σχέσεις τηροῦντα τὰς φυσικὰς καὶ ἐπιθέτους, ὡς εὐσεβῆ, ὡς υἱόν, ὡς ἀδελφόν, ὡς πατέρα, ὡς πολίτην». Ο άνθρωπος πρέπει να εκτελεί το καθήκον του με σύνεση και λογική, όχι ένεκα κάποιας φυσικής ροπής, όπως η συμπάθεια, ή η ενδόμυχη λύπη, ούτε ως ανταπόδοση, όπως για παράδειγμα από ευγνωμοσύνη, ούτε για προσδοκία αμοιβής στη ζωή ή μετά θάνατον. Κάθε ενάρετη πράξη έχει εν εαυτή το τέλος της και τείνει να μας αφομοιώσει προς το θείο, το πάγκαλο, το πανάγαθο, από το οποίο εκπορεύεται το ηγεμονικό μας και στο οποίο θα επιστρέψει μετά τη διάλυση του σώματος.
Η έννοια της κτήσεως είναι εκείνο το συναίσθημα που γίνεται πηγή παντός κακού και εμπόδιο για την απόκτηση της αταραξίας. Και η κτήση επεκτείνεται σε κάθε τί πού αποκτούμε στη ζωή, έμψυχο ή υλικό, σε κάθε τί που δεν ανήκει στην εξουσία μας. Η κτήση είναι έννοια ξένη στον Επίκτητο αλλά ενέχει την έννοια του δανεισμού για κάθε πράγμα που μας δίνεται. Άρα όταν θα έρθει η ώρα να το αποδώσουμε στο δανειστή, δεν θα ταραχθεί η αρμονία της ψυχής. Αυτή η όψη της θεωρήσεως της ζωής, ανάγει στην απόλυτη άφεση στη θέληση του Θεού, που πέρα από την επιδίωξή μας για την ταύτιση μαζί του, όλα τα άλλα είναι απλά συμβάντα που δεν αποτελούν ένα ιδιόκτητο κομμάτι της ζωής μας. Το κάθε τί δίδεται από το Θεό, ανήκει σ’ αυτόν και επιστρέφει σ’ αυτόν. Κάθε κτητική μορφή που εγείρουμε, δεν είναι παρά μια απομάκρυνση από αυτόν, μια έμμεση άρνησή του, ένας τρόπος να του πούμε πως, παίρνοντάς μας αυτό που από πλάνη θεωρούμε σαν δικό μας, η κρίση του δεν είναι δίκαια, αφού μας αδικεί.
«Ποτέ να μην πεις για οποιοδήποτε πράγμα ότι το “έχασα”, αλλά ότι το “επέστρεψα”. Πέθανε το παιδί σου; Επεστράφη. Πέθανε η γυναίκα σου; Επεστράφη. Σου κλέψανε την περιουσία σου; Μα και αυτή επεστράφη. Είναι εκείνος, πού σου την έκλεψε αχρείος; Τί σε ενδιαφέρει με τί μέσον απαίτησε να την επιστρέψεις εκείνος, που σου την επρόσφερε; Όσο επιτρέπει να το κρατάς, φρόντιζέ το, σαν ξένο πράγμα, όπως οι περαστικοί το ξενοδοχείο».
Όσο δύσκολη κι αν φαίνεται αυτή η φιλοσοφική εκδοχή στην πρακτική της μορφή όταν πρόκειται για τον εαυτό μας, τόσο εύκολη γίνεται όταν πρόκειται για το διπλανό μας. Για εκείνον, πάντα έχουμε έτοιμη τη συμβουλή. Για εκείνον γνωρίζουμε καλά πώς η φύση συνταιριάζει και διαχειρίζεται τα πράγματα. Κι όσο δεν υπακούμε με την ίδια φυσικότητα σ’ αυτό που με τόση ευκολία προτρέπουμε τους άλλους, θα εξακολουθούμε να είμαστε δέσμιοι της δυστυχίας και πολύ μακριά από τη μακαριότητα και την αταραξία.
«Το θέλημα της φύσεως μπορούμε να το μάθουμε μόνο, με κείνα τα πράγματα, που δεν είναι οι γνώμες μας διαφορετικές. Όταν, για να πούμε ένα παράδειγμα, το δουλάκι ενός άλλου σπάει το ποτήρι του, έχε πρόχειρο το “αυτά είναι πράγματα πού συμβαίνουν”. Συλλογίσου όμως ότι, και όταν σπάσει το δικό σου το ποτήρι, πρέπει να είσαι όπως θα ήσουν, όταν έσπασε το ξένο ποτήρι. Έτσι πρέπει να μεταφέρεις την αναλογία και στα μεγαλύτερα πράγματα; Πέθανε το παιδί ή η γυναίκα ενός άλλου; Δεν υπάρχει κανείς, που να μη σου πει: “Αυτό είναι ανθρώπινο“. Όταν όμως αυτό που πέθανε είναι παιδί δικό του, γρήγορα θα τον ακούσεις να λέει. “Αχ τί έπαθα ο δυστυχισμένος“! Έπρεπε όμως να θυμάται τί κάνει, όταν ακούει αυτά για τους συνανθρώπους του».
Κατά τον Wilamowitz-Moellendorff, «δυσκόλως εὑρίσκομεν Χριστιανὸν τῆς παλαιᾶς Ἐκκλησίας πλησιάσαντα πρὸς τὴν διδασκαλίαν τὴν πραγματικὴν τοῦ Ἰησοῦ, οἵα περιέχεται εἰς τὰ συνοπτικὰ Εὐαγγέλια, ὅσον ὁ Φρὺξ οὗτος». Ο Χρυσόστομος και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός τον θαύμαζαν, ενώ ο Ωριγένης τον θεωρεί ωφελιμότερο του Πλάτωνος. Το Εγχειρίδιον, με μικρές παραλλαγές, εφαρμόσθηκε επανειλημμένως από Χριστιανούς ως κανόνας μοναχικού βίου, ως κατήχηση του ενάρετου άνθρωπου. Η μεγάλη επίδραση του Εγχειριδίου στη διαμόρφωση της χριστιανικής ηθικής κατά τους πρώτους μ.X. αιώνες, θεωρείται γεγονός αναμφισβήτητο. Ο M. Arnold παραβάλλοντας τους τρείς μεγάλους Στωικούς, των οποίων σώζονται έργα, κρίνει ότι οι λόγοι του Σενέκα είναι διεγερτικοί του πνεύματος, του Επικτήτου ενισχύουν τον χαρακτήρα και του Μάρκου Αυρηλίου, με έναν ξεχωριστό τρόπο, φθάνουν στην καρδιά. Η διάκριση αυτή οφείλεται, εν μέρει μόνον, στον τύπο των έργων τους, αφού ο μεν πρώτος πραγματεύεται τα δόγματα της στωικής φιλοσοφίας, ο δεύτερος διδάσκει και ο τρίτος εξομολογείται εις εαυτόν. Η αρχή αυτή της διακρίσεως ενυπάρχει στο φυσικό χαρακτήρα ενός εκάστου, στην προέλευση και την βιοτική εξέλιξή του, στο σκοπό της δράσεώς του, και στον αυτοκράτορα, στο γεγονός ότι ως μεταγενέστερος, υφίστατο περισσότερο την επίδραση του πνεύματος της εποχής.
Συγγράμματα ο Επίκτητος δεν άφησε. Ο πιστός μαθητής του Φλάβιος Αρριανός κράτησε σημειώσεις των μαθημάτων του και από αυτές έγραψε οκτώ βιβλία Διατριβών και Ομιλιών, εκ των οποίων σώζονται τέσσαρα, και το πασίγνωστο Εγχειρίδιο. Το δεύτερο είναι συλλογή διδαγμάτων, ανεκτίμητη σύνοψη της επιστήμης του τρόπου ζωής, του ars vivendi σύμφωνα με τη στωική θεωρία. Η γλώσσα των Διατριβών και το ύφος διαφέρουν από τα άλλα έργα του Αρριανού, ώστε δικαίως θεωρούνται πιστή απήχηση των λόγων αλλά και του ύφους και του τρόπου του Επικτήτου. Λέγει άλλως τε ο Αρριανός στη γνωστή επιστολή του προς τον Γέλλιο, ότι έγραψε απλώς τους λόγους του Επικτήτου, και δεν τους συνέγραψε. Ζωηρά, συναρπαστικά, χωρίς ρητορικά ψιμύθια, με επιχειρηματολογία τείνουσα αμέσως στο σκοπό, που κατοπτρίζουν πάντοτε την ειλικρινή πεποίθηση του διδασκάλου, τα μαθήματα αυτά εξασκούσαν μεγίστη επίδραση επί των ακροατών και η φήμη τους είλκυσε μαθητές από ολόκληρο τον ελληνιστικό κόσμο.
Θεωρώντας τη φιλοσοφία του Επικτήτου με λιτή και κριτική σκέψη, χωρίς περίπλοκες επιτηδεύσεις, μπορούμε να κατανοήσουμε ακόμα και τα πιο βαθιά νοήματα της ζωής, με μια μοναδική απλότητα κι όχι μόνο να γίνουμε φιλόσοφοι στη θεωρία, μα ακόμα περισσότερο να ζούμε και να πεθαίνουμε φιλοσοφικά.
«Μην ξεχνάς πως είσαι ηθοποιός σε ένα δράμα, όπως το θέλει ο συντάκτης του, σύντομο, αν το θέλει σύντομο, μακρύ, αν το θέλει μακρύ. Αν θέλει να παίξεις ρόλο φτωχοί, πρόσεξε να τον παίξεις κι αυτόν όπως πρέπει. Πρόσεξε να κάμεις το ίδιο, αν θέλεις να υποδυθείς πρόσωπο κουτσού, ή άρχοντος ή ιδιώτου . Γιατί το να παίξεις καλά το ρόλο, που σου έχει δοθεί, εξαρτάται από σένα. Ή εκλογή όμως τού ρόλου αυτού ανήκει σε άλλου εξουσία.
Σε κάθε περίσταση έχε πρόχειρα:
Οδήγησέ με, Δία, και συ ώ Πεπρωμένο, στον τόπο, που μου έχετε ορίσει. Θα ακολουθήσω αδίστακτα αλλά κι αν δε το θέλω και γίνω κακός, πάλι θα ακολουθήσω.
Όποιος καλοθέλητα υποτάσσεται στην ανάγκη, είναι σοφός και γνωρίζει τα θεία».
Αλλά, Κρίτων, αν έτσι θέλουν οι θεοί, έτσι ας γίνει.
Εμένα ο Μέλητος και ο Άνυτος μπορούν να με σκοτώσουν, όχι όμως και να με βλάψουν».
Εγράφη δε γι’ αυτόν και το γνωστό επίγραμμα: «Δοῦλος Ἐπίκτητος γενόμην καὶ σώμ’ ἀνάπηρος καὶ πενίην ἶρος καὶ φίλος ἀθανάτοις».
