">
Οι καρδιές των ανθρώπων χτυπούν σαν μία όταν ζουν μια έντονη εμπειρία όπως η πυροβασία ή ένας αγώνας ποδοσφαίρου, αποκαλύπτει μέσω της έρευνάς του, ο Έλληνας ερευνητής εμπνευστής Δημήτρης Ξυγαλατάς.
Συνέντευξη στον «Τ.Θ.» και στο Βασίλη Παναγιωτίδη
Το ενδιαφέρον της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας προκάλεσε πρωτοποριακή έρευνα που πραγματοποιήθηκε με επικεφαλής τον Έλληνα ερευνητή Δημήτρη Ξυγαλατά και αποκαλύπτει πώς οι χτύποι της καρδιάς μας συντονίζονται με τους χτύπους της καρδιάς των αγαπημένων μας προσώπων που ζουν μία έντονη εμπειρία.
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences, ένα από τα κορυφαία επιστημονικά περιοδικά του κόσμου και έκανε τον γύρο του πλανήτη. Έγινε πρωτοσέλιδο στους New York Times, ενώ εκτενή άρθρα γράφτηκαν στη Herald Tribune, τους Los Angeles Times, το National Geographic, το MSNBC, το SNOB Magazine και την ισπανική El Mundo. Μόνο το άρθρο των Times, δέχθηκε 20.000 χτυπήματα στο διαδίκτυο μέσα στις πρώτες 2 ώρες και 200.000 στις πρώτες 3 ημέρες. Από τη στιγμή που δημοσιεύθηκε, έχουν επικοινωνήσει με τους ερευνητές πάνω από 100 επιστήμονες από τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου, κάνοντας ερωτήσεις, σχολιάζοντας τις εφαρμογές στη δική τους έρευνα και προτείνοντας συνεργασίες (μία τέτοια επικοινωνία αναφέρεται παρακάτω).
Τα αποτελέσματα της έρευνας, που πραγματοποιήθηκε σε μία τελετουργία πυροβασίας στην Ισπανία, έδειξαν έναν εκπληκτικό συγχρονισμό στον καρδιακό ρυθμό των πυροβατών, μολονότι ενεργούσαν ασύγχρονα (κατά σειρά και όχι όλοι μαζί). Επιπλέον, ο συγχρονισμός αυτός παρατηρήθηκε ακόμη και στους συγγενείς και φίλους τους που παρακολουθούσαν, αλλά όχι στους επισκέπτες που δεν γνωρίζονταν με τους πυροβάτες.
Ο Δημήτρης Ξυγαλατάς, επίκουρος καθηγητής στον Πανεπιστήμιο του Ώρχους της Δανίας, μίλησε στον «Τ.Θ.» για την έρευνά του και τη σημασία των αποτελεσμάτων της για την κατανόηση της ανθρώπινης συλλογικής συμπεριφοράς και συνεργασίας.
Από πόσα άτομα αποτελούταν η ερευνητική ομάδα και ποια ήταν η ιδιότητά τους;
Η έρευνά μας ήταν διεπιστημονική, επομένως και η ομάδα μας ήταν πολυσύνθετη. Πέραν εμού, συμμετείχαν ένας πειραματικός ψυχολόγος, μία βιοϊατρική μηχανικός και μία θρησκειολόγος από το πανεπιστήμιο του Aarhus, καθώς και ένας θρησκειολόγος από τη Νέα Ζηλανδία. Συντονιστής της ομάδας στη Δανία ήταν ο Καθηγητής Ιατρικής και Ανθρωπολογίας Andreas Roepstorff, ενώ η επεξεργασία των δεδομένων έγινε σε συνεργασία με έναν Ολλανδό νευροψυχολόγο και έναν Αμερικανό στατιστικό αναλυτή.
Τι αποτέλεσε την αφετηρία για τη συγκεκριμένη έρευνα;
Η αφετηρία ήταν η δική μου ανθρωπολογική έρευνα για τα Αναστενάρια της Μακεδονίας, στο πλαίσιο των οποίων επίσης πραγματοποιείται πυροβασία. Μετά το πέρας αυτής της έρευνας, μελέτησα παρόμοιες τελετουργίες στην Ισπανία και στον Μαυρίκιο, προσπαθώντας αυτή τη φορά να εισαγάγω πειραματικές μεθόδους στην αθρωπολογική έρευνα πεδίου.
Ποια ήταν η ομάδα ανθρώπων που μελετήθηκε και ποια ήταν τα κριτήρια για την επιλογή της;
Οι άνθρωποι που συμμετείχαν στην έρευνά μας ήταν οι κάτοικοι του χωριού Σαν Πέδρο Μανρίκε, στη βορειοανατολική Ισπανία. Η συγκεκριμένη τοποθεσία επιλέχθηκε γιατί είναι μία από τις τρεις περιοχές της Ευρώπης (μαζί με την Ελλάδα και τη Βουλγαρία) στις οποίες πραγματοποιούνται τελετουργίες πυροβασίας.
Ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τελετουργικού που μελετήθηκε;
Η πυροβασία γίνεται στις 23 Ιουνίου κάθε χρόνο, ως μέρος του μεγάλου πανηγυριού του Σαν Χουάν, που διαρκεί μία εβδομάδα. Εκεί οι ντόπιοι περνούν ξυπόλητοι από έναν διάδρομο στρωμένο με αναμμένα κάρβουνα, κουβαλώντας στην πλάτη τους κάποιον συγγενή ή φίλο. Οι ρίζες της τελετουργίας αυτής χάνονται στο χρόνο, ενώ ο χαρακτήρας της δεν είναι ρητά θρησκευτικός – οι πυροβάτες δηλώνουν ότι συμμετέχουν λόγω παράδοσης και θεωρούν αυτό το γεγονός αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής και ατομικής τους ταυτότητας.
Ποια τεχνικά μέσα χρησιμοποιήθηκαν;
Πέρα από τις παραδοσιακές εθνογραφικές μεθόδους που εφαρμόσαμε, χρησιμοποιήσαμε 40 παλμογράφους, οι οποίοι φοριούνται λίγο κάτω από το στήθος σαν ζώνη, κρυμμένοι κάτω από τα ρούχα και εκπέμπουν τα δεδομένα σε μία κεντρική μονάδα επεξεργασίας. Η μονάδα αυτή ήταν συγχρονισμένη με 5 κάμερες υψηλής ευκρίνειας, που μας έδιναν μία ακριβή καταγραφή του τι συνέβαινε. Χρησιμοποιήσαμε επίσης και άλλες συσκευές, όπως 3 ηλεκτροκαρδιογράφους και ένα πυρόμετρο, το οποίο μας έδειξε ότι η θερμοκρασία της φωτιάς κατά την πυροβασία έφτασε τους 677 βαθμούς Κελσίου!
Ποιες παράμετροι της φυσιολογίας των ανθρώπων μελετήθηκαν;
Η συγκεκριμένη δημοσίευση αναφέρεται στη φυσιολογική διέγερση, όπως αυτή μετρήθηκε με βάση τις διακυμάνσεις της καρδιακής λειτουργίας.
Πώς ήταν η συνεργασία με τους κατοίκους του συγκεκριμένου χωριού;
Όπως συμβαίνει σε κάθε έρευνα πεδίου, το δυσκολότερο μέρος ήταν να πείσουμε τους κατοίκους να συμμετάσχουν και ιδιαίτερα να πάρουμε γραπτή άδεια από το δημοτικό συμβούλιο της περιοχής. Πέρα από τα ακαδημαϊκά επιχειρήματα, χρειάστηκε και μακροχρόνια προσωπική γνωριμία με τους κατοίκους, ώστε να εμπιστευθούν την ομάδα μας και να κατανοήσουν τους σκοπούς μας. Η έρευνα διεξήχθη μόνο αφού είχε εξασφαλισθεί η απόλυτη συμφωνία των κατοίκων και στη βάση μίας σχέσης φιλίας και εμπιστοσύνης που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Αντιμετωπίσατε τεχνικές ή άλλες δυσκολίες;
Τεχνικές δυσκολίες αναπόφευκτα υπήρξαν πολλές σε ένα τόσο πολύπλοκο επιχείρημα. Ο σχεδιασμός διήρκεσε έξι μήνες, κατά τους οποίους σχεδόν καθημερινά δοκιμάζαμε τις συσκευές σε αναπαραστάσεις και μιλούσαμε με τους παραγωγούς και ειδικούς ερευνητές ανά τον κόσμο, ώστε να διασφαλίσουμε την ομαλή χρήση τους κάτω από τόσο αντίξοες συνθήκες.
Ποια είναι η σημασία των πορισμάτων της έρευνάς σας;
Η έρευνά μας έχει σημαντικές προεκτάσεις για τη μελέτη της συλλογικής δράσης. Για περισσότερο από έναν αιώνα, διάφοροι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν παρατηρήσει ότι όταν οι άνθρωποι δρουν ομαδικά, η δράση τους παράγει μία αίσθηση συλλογικότητας που λειτουργεί ως συνεκτικός κρίκος για την ομάδα. Ωστόσο, αυτή η ιδέα παρέμεινε σε θεωρητικό επίπεδο για περισσότερο από έναν αιώνα και δεν είχε σταθεί δυνατό να καταδειχθεί ποσοτικά. Η δική μας έρευνα έδειξε για πρώτη φορά ότι υπάρχει ενδεχομένως μια βιολογική βάση πίσω από αυτό το φαινόμενο, που μπορεί να μελετηθεί με επιστημονικές μεθόδους.
Προηγούμενες έρευνες σε άλλους τομείς είχαν δείξει για παράδειγμα ότι η εκτέλεση ταυτόχρονων ρυθμικών κινήσεων και η παράλληλη φυσιολογική διέγερση ενισχύουν την κοινωνική συμπεριφορά. Εμείς καταδείξαμε ότι μια τέτοια παράλληλη διέγερση μπορεί να λαμβάνει χώρα ακόμη και εν τη απουσία παράλληλης δράσης και ακόμη και να προεκτείνεται και σε απλούς παρατηρητές. Οι εθνογραφικές παρατηρήσεις και οι αυθόρμητες δηλώσεις των συμμετεχόντων πράγματι συμφωνούν με αυτήν την ιδέα της αυξημένης κοινωνικής συνοχής και ήδη σχεδιάζουμε μία μεγάλη έρευνα στον Μαυρίκιο, η οποία θα ποσοτικοποιήσει και αυτήν τη μεταβλητή, ολοκληρώνοντας τον κύκλο.
Άλλες συμπεριφορές και πρακτικές που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη κοινωνία θα μπορούσαν να προωθούν ανάλογα αποτελέσματα;
Σαφέστατα, παρόμοια αποτελέσματα θα μπορούσαν να προκληθούν από κάθε είδους διεγερτική συλλογική δράση, όπως για παράδειγμα σε ομαδικά αθλήματα, στρατιωτικά γυμνάσια και παρελάσεις, διαδηλώσεις, εξεγέρσεις, αλλά και διάφορες μορφές συλλογικής εργασίας. Για παράδειγμα, αμέσως μετά τη δημοσίευση της μελέτης μας, ένας αρχαιολόγος από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης μάς ζήτησε να εφαρμόσουμε αυτήν την τεχνική σε μία αναπαράσταση τεχνικών παραγωγής σιδήρου στην Καμπότζη.
Θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σκόπιμα ανάλογες πρακτικές για την ενίσχυση της κοινωνικής δέσμευσης και συνεργασίας;
Μπορούν και χρησιμοποιούνται ήδη από την αρχαιότητα. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, πώς ορισμένα θρησκευτικά κινήματα, αδελφότητες, μυστικές εταιρίες, αλλά και στρατοί χρησιμοποιούν τελετουργίες μύησης για να ενισχύσουν τη συνοχή μεταξύ των μελών τους. Υπάρχουν επίσης επαγγελματίες οι οποίοι οργανώνουν, έναντι αδρής αμοιβής, διάφορες διεγερτικές δραστηριότητες (ακόμη και πυροβασίες!) για τα στελέχη εταιριών, με σκοπό να ενισχύσουν το πνεύμα συλλογικότητας.
