">
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, Συγγραφέα - Ερευνητή
Μαθηματική, φιλόσοφος και γεωμέτρης, η οποία ήκμασε κατά το δεύτερον ήμισυ του Δ’ μ.X. αιώνα και στις αρχές του επομένου. Ήταν θυγατέρα του ονομαστού μαθηματικού και αστρονόμου Θέωνα. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια, άγνωστο πότε ακριβώς, εικάζεται περί το 370 μ.Χ., και σπούδασε δίπλα στον πατέρα της και στις σχολές της γενέτειράς της, ενώ μετέπειτα ήλθε στην Αθήνα, και φοίτησε στη νεοπλατωνική σχολή του Πρόκλου και του Ιεροκλέους. Φαίνεται όμως ότι η Υπατία, όταν ήλθε στην Αθήνα είχε ήδη εντρυφήσει στη νεοπλατωνική φιλοσοφία, την οποία διδάχθηκε στην Αλεξάνδρεια στη σχολή του Αμμωνίου Σακκά και αργότερα την σπούδασε συστηματικά και ιδιαιτέρως, διότι η οικία της στην Αθήνα, κατά Σουΐδα, έγινε εντευκτήριο θαυμαστών, μαθητών και φιλοσοφούντων. Είναι άγνωστο πόσο διέμεινε στην Αθήνα, πάντως μετά την επάνοδό της στην Αλεξάνδρεια εμφανίζεται ως διδάσκαλος και αρχηγός σχολής φιλοσοφικών και μαθηματικών σπουδών και αποτέλεσε πόλο έλξεως για τους διανοούμενους της εποχής.
Η Υπατία υπήρξε από τις πιο εξιδανικευμένες μορφές της επιστήμης. Εξυμνείται από τους ιστορικούς για το εξαίρετο κάλλος της, την ανδρική της παρρησία, το θάρρος και το πνεύμα της, τη σύνεση και τη σοφία της. Κατά τον Συνέσιο είχε «ἐπαγωγὸν διδασκαλικόν» και «ἐντρεχὴς καὶ διαλεκτικὴ ἐν τοῖς λόγοις περιβαλλόμενη τὸν φιλοσοφικὸν τρίβωνα ἡ γυνή, διὰ μέσου τοῦ ἄστεως ποιουμένη τὰς προόδους, ἐξηγεῖτο δημοσίᾳ τοῖς ἀκροᾶσθαι βουλομένοις ἢ τὸν Πλάτωνα ἢ τὸν Ἀριστοτέλην ἢ τὰ ἄλλου ὅτου δὴ τῶν φιλοσόφων». («Ικανή στη διαλεκτική του λόγου, συνήθιζε να φοράει το τον φιλοσοφικό χιτώνα, να περιέρχεται μέσα στην πόλη και να ερμηνεύει δημόσια τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη ή έργα οποιουδήποτε άλλου φιλοσόφου, σ‘ αυτούς που ήθελαν να την ακούσουν»).
Ο Σουΐδας μάλιστα αναφέρει ότι, ήταν επίσημα διορισμένη να ερμηνεύει το δόγμα του Πλάτωνος, του Αριστοτέλους και άλλων. Πολλοί μαθητές συνέρρεαν στην Αλεξάνδρεια αποκλειστικά για να παρακολουθήσουν τις διαλέξεις της για τα μαθηματικά, την αστρονομία, τη φιλοσοφία και τη μηχανική. Η οικία της, όπως και στην Αθήνα, έγινε κέντρο διανοουμένων και συγκέντρωνε σχολαστικιστές που συζητούσαν επιστημονικά και φιλοσοφικά ζητήματα.
Στην Αλεξάνδρεια δίδαξε κυρίως νεοπλατωνική φιλοσοφία, αλλά ιδιαίτερα επιτυχής ήταν η ενασχόλησή της με τα κείμενα του Αριστοτέλους, η δε διδασκαλία της στα μαθηματικά και την αστρονομία στηρίχτηκε στις αντίστοιχες αντιλήψεις του μεγάλου Σταγειρίτη. Η συμβολή της στην ανάπτυξη των μαθηματικών, της αστρονομίας και ειδικότερα της γεωμετρίας, επιστήμες που τις δίδαξε συστηματικά, υπήρξε αναντίλεκτη σε βαθμό, που οι σύγχρονοί της, αλλά και οι μεταγενέστεροι συγγραφείς να την ονομάζουν Γεωμετρική. Ο Σωκράτης ο Σχολαστικός, γράφει περί αυτής: «Ἦν τις γυνὴ ἐν τῇ Ἀλεξανδρείᾳ, τοὔνομα Ὑπατία· αὕτη Θέωνος μὲν τοῦ φιλοσόφου θυγάτηρ ἦν·ἐπὶ τοσοῦτον δὲ προὔβη παιδείας, ὡς ὑπερακοντίσαι τοὺς κατ’ αὐτὴν φιλοσόφους, τὴν δὲ Πλατωνικὴν ἀπὸ Πλωτίνου καταγομένην διατριβὴν διαδέξασθαι, καὶ πάντα τὰ φιλόσοφα μαθήματα τοῖς βουλομένοις ἐκτίθεσθαι· διὸ καὶ οἱ πανταχόθεν φιλοσοφεῖν βουλόμενοι κατέτρεχον παρ’ αὐτήν». «Υπήρχε μια γυναίκα στην Αλεξάνδρεια με το όνομα Υπατία, κόρη του φιλοσόφου Θέωνος, με τέτοια επιτεύγματα στην επιστήμη και τη λογοτεχνία, που ξεπερνούσε κατά πολύ όλους τους φιλοσόφους της εποχής της. Έχοντας σπουδάσει με επιτυχία στις σχολές του Πλάτωνος και του Πλωτίνου, εξηγούσε τις αρχές της φιλοσοφίας στους μαθητές της, πολλοί από τους οποίους ταξίδευαν από μακρινά μέρη για να ακούσουν τις διδασκαλίες της».
Ευειδεστάτη και πολυμαθής, προσείλκυε πολλούς θαυμαστές και αφοσιωμένους μαθητές, η δε φήμη της ήταν μεγάλη. Με επιχειρήματα και δημόσια αναγνώριση και σεβασμό, η Υπατία επισκίαζε κάθε αντίπαλο των Χριστιανικών δογμάτων της Αιγύπτου. Ήταν φημισμένη για το βάθος της γνώσεώς της και τη γοητεία της προσωπικότητάς της και αγαπημένη των πολιτών της Αλεξάνδρειας. Συχνά την καλούσαν ως σύμβουλο οι άρχοντες της πόλεως.
Η Υπατία είναι σημαντική για τον ρητορικό κανόνα, γιατί αποδεικνύει ότι και οι γυναίκες συμμετείχαν στις κοινωνικές και πνευματικές δραστηριότητες του αρχαίου κόσμου. Η δημόσια διδασκαλία της για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, υποδείκνυε τη βαθιά της γνώση στη φιλοσοφία και στη ρητορική. Η φιλοσοφία που ανέπτυξε η Υπατία είναι γνωστή ως Νεοπλατωνική. Αν και υπήρχαν διάφορες εκδοχές του Νεοπλατωνισμού, λέγεται ότι η Υπατία κήρυξε ένα δικό της, κάπως διαφορετικό, φιλοσοφικό σύστημα.
Οι επιστολές και τα ποιήματα που διασώθηκαν για τη δράση της, παρέχουν συμπεράσματα για τη Νεοπλατωνική φιλοσοφία της Υπατίας, αλλά δεν παρέχουν όμως σημαντικές πληροφορίες για το καθόλου έργο της. Επιπλέον, ενώ τα γραπτά των φιλοσόφων διαδόχων της έρχονται να ρίξουν φως σχετικά με τις συνεισφορές της στο Νεοπλατωνισμό, δεν υπάρχουν δικά της σωζόμενα μαθηματικά έργα. Αποδείξεις για τη ζωή και το έργο της Υπατίας μπορούν να βρεθούν μόνο σε διάφορα ιστορικά κείμενα, όπως για παράδειγμα στα έργα του Σωκράτη του Σχολαστικού, και από επιστολές, κυρίως του Συνεσίου από την Κυρήνη, ο οποίος έγινε επίσκοπος Πτολεμαΐδας το 411 μ.Χ., και φαίνεται να ευρίσκονταν σε πνευματική σχέση με την Υπατία ανάλογη περίπου με εκείνη μεταξύ του Σωκράτους και του Πλάτωνος.
Ο Συνέσιος, σε επιστολή του προς τον αδελφό του Ευόπτιο, υπογραμμίζει τρία βασικά σημεία, στα οποία αντικατοπτρίζεται με σαφήνεια και καθαρότητα η βασική φιλοσοφική γραμμή της Υπατίας: α) Η ανάσταση της ψυχής προ του σώματος και άνευ σώματος. β) Διαρκής αναδημιουργία του κόσμου. γ) Άρνηση της εγέρσεως της σαρκός, υπό τη χοϊκή-επίγεια μορφή της. Επομένως, το να εκθέσει κανείς με ακρίβεια τις αντιλήψεις της κοσμοθεωρίας της Υπατίας είναι αρκετά δύσκολο, λόγω της καταφανούς αδυναμίας να παρακολουθήσουμε την εξελικτική πορεία των φιλοσοφικών της ιδεών. Παρ’ όλες αυτές τις αδυναμίες, ακολουθώντας, τις αρχές της νεοπλατωνικής φιλοσοφίας γενικότερα και ειδικότερα των διδασκάλων της Υπατίας αλλά και τη σχολαστική έρευνα των συγγραμμάτων ή των απόψεων των μαθητών της, μπορούμε να έχουμε μια σκιαγράφηση των φιλοσοφικών της πεποιθήσεων.
Η νεοπλατωνική φιλοσοφία θεωρεί ότι μόνο το πνεύμα είναι αθάνατο. Οι θεμελιώδεις γνωσιολογικές, οντολογικές, και μεταφυσικές ιδέες της Υπατίας κινούνται επάνω στις βασικές γραμμές της φιλοσοφίας του Πλωτίνου. Η γνωσιολογία της Υπατίας είναι ένα κράμα επιρροής της προηγούμενης φιλοσοφικής θεάσεως των ιδεών αλλά και των χριστιανικών αντιλήψεων μαζί. Ο ανθρώπινος λόγος είναι εικόνα του θείου λόγου, ενώ οι γνώσεις μας πηγάζουν από τη λογική με την οποία συλλαμβάνουμε και ερμηνεύουμε τον κόσμο και με την οποία οικοδομούμε τις επιστήμες.
Η φιλόσοφος Υπατία αποκρούει την παντοδυναμία της ανθρώπινης λογικής και της ανθρώπινης γνώσεως και θεωρεί ότι όλα τελούν κάτω από ένα «σχέδιο» της πρόνοιας του Δημιουργού. Χωρίς, ωστόσο, την παρουσία του λόγου θα ήταν αδύνατη η γνώση του κόσμου και ο προσανατολισμός μέσα σ’ αυτόν. Θεωρεί ύβρη και αμαρτία την πεποίθηση ότι οι γνωστικές μας δυνατότητες είναι απεριόριστες και επομένως η γνώση είναι ατέρμονη Η Υπατία πιστεύει ότι ο εσωτερικός άνθρωπος έχει προτεραιότητα και ότι η ψυχή με τη λογική της και ευρύτερα με τη συνείδησή της μορφώνει, σχηματοποιεί και σμιλεύει τον κόσμο. Ο λόγος έχει και τις υπηρετικές του δυνάμεις, ενώ όλα τελούν υπό τη σκέπη του. Ακόμη και όταν νομίζουμε ότι ενεργούμε κατά το θυμοειδές ή κατά το επιθυμητικό, δεν απουσιάζει και τότε η κατευθύνουσα δύναμη του λόγου. Η υπερβολική πίστη όμως του ανθρώπου στο λόγο, τον οδηγεί σε κατάχρηση της ελευθερίας της βουλήσεώς του και της ελευθερίας του στο σύνολό της.
Η Υπατία ακολουθεί πολλές φορές πιστότερα τον Πλάτωνα παρά τον Πλωτίνο. Κατά τον Πλάτωνα ο κόσμος των ιδεών είναι ο αληθινός κόσμος, ενώ ο υλικός είναι απείκασμα του νοητού. Κάθε τι που απομακρύνεται από το νοητό άγεται προς την ύλη. Τα όντα και ο κόσμος σύγκεινται και διαποτίζονται από αυτή την θεία ουσία, αφού ο θεός είναι αιώνιος και ο δημιουργός του κόσμου. Ως δημιούργημα του θεού λοιπόν ο υλικός κόσμος είναι καλός. Πολλές φορές όμως η λανθασμένη βούληση του ανθρώπου, τον οδηγεί σε υπερεκτίμηση του υλικού στοιχείου και τον κάμνει να προσκολλάται στις ηδονές του.
Έτσι προκαλείται η πτωτική πορεία από το φως προς το σκότος. Η ύλη στη φιλοσοφία της Υπατίας έχει περισσότερο ηθική έννοια και ολιγότερο οντολογική σημασία. Το ερώτημα πώς εξελίσσεται ο κόσμος, μηχανοκρατικά ή τελολογικά, δεν την απασχολεί βαθύτερα, διότι πιστεύει ότι ο θεός ως τέλειο και υπέρτατο ον κυβερνά, συντηρεί και προνοεί για τον κόσμο. Υπάρχει ένα ειλημμένο σχέδιο μέσα στο νου του Θεού. Πέρα από τις απαντήσεις, που δίνει η Υπατία στο οντολογικό και κοσμολογικό ερώτημα του μεταφυσικού προβλήματος, ασχολείται και με το ψυχολογικό και ανθρωπολογικό ερώτημα, αφού δεν υπάρχει κανείς χώρος για το θεολογικό ερώτημα, δεδομένου ότι πιστεύει στην ύπαρξη του θεού και ο λόγος της είναι ένθεος. Ο άνθρωπος αποτελείται από δύο στοιχεία, την ψυχή και το σώμα, αυστηρά ιεραρχημένα κατά τον τρόπο της αντιστοιχίας πνεύματος-ύλης. Το πνεύμα φέρεται επί της ύλης και την κατευθύνει, η ψυχή κυβερνά το σώμα και την ψυχή την κυβερνά ο λόγος. Το πολυτιμότερο μέσα στη ζωή και στην πράξη του ανθρώπου είναι η πίστη και όχι η γνώση. Η Υπατία δεν περιφρονεί τη γνώση, αφού άλλωστε η πίστη και η γνώση είναι αποκάλυψη του θείου λόγου και επειδή κατάγονται και οι δύο από το θεό καμία αντίθεση δεν υφίσταται μεταξύ τους.
Συνέχεια την επόμενη Κυριακή
