">
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στο ΓΙΩΡΓΟ ΚΑΛΛΙΝΗ
Με φόντο την επερχόμενη συνάντηση της διεθνούς κοινότητας στο Ντέρμπαν, της Νοτίου Αφρικής με θέμα την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, αλλά και τις αλλεπάλληλες έρευνες και εκθέσεις που αφορούν τις συνέπειες της κλιματολογικής αλλαγής στον πλανήτη μας, ο «Τ.Θ.» επικοινώνησε με τον καθηγητή της Φυσικής της Ατμόσφαιρας στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών, Χρήστο Ζερεφό για να ξεκαθαρίσει βασικές έννοιες της κλιματολογικής αλλαγής, πώς επηρεάζεται η Ελλάδα, αλλά και να σχολιάσει νέες εξελίξεις στο πεδίο αυτό.
Πώς ορίζεται το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής και της υπερθέρμανσης του πλανήτη;
Το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής έχει δύο αιτίες. Η μία αιτία οφείλεται σε αλλαγές που συμβαίνουν στη φύση, όπως για παράδειγμα οι αλλαγές στην τροχιά της γης γύρω από τον ήλιο και γύρω από τον άξονά της και σε αλλαγές που συμβαίνουν επειδή ο άνθρωπος μεταβάλλει τη σύσταση του πλανήτη σε εκείνα τα συστατικά που καθορίζουν και τη θερμοκρασία του. Οι αλλαγές αυτές οφείλονται στον άνθρωπο κατά ένα σημαντικό ποσοστό και δημιουργούνται με την έκλυση σημαντικών ποσοτήτων αερίων του θερμοκηπίου, που προέρχονται από την καύση των ορυκτών καυσίμων. Τα προβλήματα στην Ελλάδα τα αντιλαμβανόμαστε με τη συχνότερη εμφάνιση καυσώνων και ακραίων καιρικών φαινομένων. Είναι ευπαθής στην κλιματική αλλαγή η Ελλάδα, όπως και ολόκληρη η Μεσόγειος, η οποία μάλιστα θεωρείται εξαιρετικά ευπαθής περιοχή.
Υπάρχουν ακόμα αντιρρήσεις για την εγκυρότητα της κλιματικής αλλαγής; Ποια ήταν τα επιχειρήματα; Είχαν ποτέ ίχνη αλήθειας;
Οι αντιρρήσεις στηρίζονταν σε επιχειρήματα όπως ότι έχουν ξαναγίνει αλλαγές στο παρελθόν σαν αυτές που οφείλονται στην παρέμβαση του ανθρώπου τώρα και διάφορα άλλα.
Οι αλλαγές στο παρελθόν γινόντουσαν σε εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια. Σήμερα οι αλλαγές που βλέπουμε γίνονται σε ολίγες δεκάδες χρόνια. Προσωπικά πιστεύω ότι δεν υπάρχουν ίχνη αληθείας στους λεγόμενους σκεπτικιστές. Είμαι σε θέση να γνωρίζω πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα τα τελευταία 35 χρόνια και πιστέψτε με οι ίδιοι άνθρωποι που αμφισβητούσαν την αραίωση του στρώματος του όζοντος οι ίδιοι άνθρωποι συμπεριλαμβάνονται στους σκεπτικιστές του ανθρωπογενούς φαινομένου του θερμοκηπίου.
Πρόσφατη έρευνα υπέδειξε πως η κλιματική αλλαγή σμικρύνει ζώα και φυτά. Πόσο ανησυχητική είναι αυτή η εξέλιξη;
Το θέμα δεν το γνωρίζω αλλά δεν νομίζω ότι θα σμικρύνει τα φυτά. Αντιθέτως η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα θα τα μεγαλώσει εκεί βέβαια που υπάρχει νερό. Σε περιοχές που θα πληγούν από ξηρασία τα πράγματα ασφαλώς θα είναι διαφορετικά.
Άλλη έρευνα υποστηρίζει ότι χρειάζεται επιπλέον 8,5% μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, συγκριτικά με το 2010, μέχρι το 2020. Πιστεύετε ότι αρκεί;
Η κάθε προσπάθεια μείωσης των αερίων του θερμοκηπίου είναι επιθυμητή. Το να βάζει κανείς στόχους ανέφικτους οδηγεί και στη μη επίτευξη κανενός στόχου. Επομένως, αυτά τα περί του να μην περάσουμε το 2% αύξηση του CO2 και τα σχετικά τα θεωρώ εκ του περισσού.
Επηρεάζονται οι προσπάθειες μείωσης των ρύπων λόγω της περιόδου οικονομικής κρίσης που διανύουμε; Με ποιον τρόπο;
Η οικονομική κρίση πράγματι παίζει σημαντικό ρόλο στη μείωση των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου. Αυτό, διότι όλοι εξοικονομούν εκπομπές αλλά και διότι κλείνουν δραστηριότητες βιομηχανικές και βιοτεχνικές οι οποίες συνέβαλαν πριν την κρίση στην αύξηση των αερίων.
Βέβαια, η οικονομική κρίση ως γνωστόν δεν θα πλήξει με τον ίδιο τρόπο τις μεγάλες δυνάμεις και κυρίως εκείνες που αναπτύσσονται ταχέως όπως η Κίνα, η Ινδία κλπ. Άρα, συνολικά, σε πλανητική κλίμακα, η επίδραση της οικονομικής κρίσης στις εκπομπές των ρύπων θα πρέπει να είναι μικρότερη από το ρυθμό της πτώσης της οικονομίας.
Τι μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι ατομικά για να μην επιβαρύνουν το περιβάλλον;
Οι άνθρωποι μπορούν να εξοικονομήσουν ενέργεια και φυσικούς πόρους, να ελαχιστοποιήσουν τα σκουπίδια τους και να μάθουν να σέβονται όλα τα έμβια όντα.
Δεδομένου ότι η Ελλάδα δεν έχει βαριά βιομηχανία, πόσο μεγάλος είναι ο ρόλος μας στην κλιματική αλλαγή;
Η συνεισφορά της Ελλάδας είναι πολύ μικρή έως αμελητέα.
Η μοίρα των αδύναμων κρατών, όπως και εμείς, είναι να παρακολουθούμε τους ισχυρούς να ρυπαίνουν την ώρα που τις συνέπειες τις βιώνουν άλλοι. Μπορεί να γίνει κάτι για να αλλάξει αυτό;
Μπορεί μια μικρή χώρα να διδάξει περιβαλλοντική ηθική όπως δίδαξε τη φιλοσοφία, π.χ. Μπορεί να αποτελέσει πιλοτικό παράδειγμα για τους μεγάλους. Αλλά δυστυχώς τα καλά παραδείγματα φαίνεται ότι δεν μας ελκύουν ως έθνος, με ελάχιστες βέβαια εξαιρέσεις.
Είναι αναστρέψιμη η κατάσταση του κλίματος;
Η εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής είναι αναστρέψιμη αλλά μακροπρόθεσμα. Όσο νωρίτερα παρθούν τα μέτρα και όσο καλύτερα εκπαιδευτεί ο κόσμος να ζει μέσα σε αυτές τις αλλαγές, τόσο πιο γρήγορα θα γίνει η αναστροφή, η οποία όμως θα απαιτήσει πολλές δεκαετίες.
Πόσο πιθανό θεωρείτε να αλλάξουν «συμπεριφορά» οι ισχυροί και να σεβαστούν τη φύση;
Όσο υπάρχει και το τελευταίο λίτρο πετρελαίου και αερίου οι ισχυροί θα θελήσουν να το εξορύξουν και να το κάψουν. Επομένως, η αλλαγή της συμπεριφοράς δεν προβλέπω να γίνεται πριν από τον 22ο αιώνα.
Είναι οι Έλληνες οικολογικά ενημερωμένοι και ευαίσθητοι;
Η οικολογική ευαισθησία των Ελλήνων έχει βελτιωθεί σημαντικά, κυρίως την τελευταία δεκαετία.
Είμαστε τεχνολογικά έτοιμοι - εξοπλισμένοι να αντιμετωπίσουμε την κλιματική αλλαγή και τα ακραία καιρικά φαινόμενα;
Όχι, δεν είμαστε τεχνολογικά έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε την κλιματική αλλαγή, το κόστος της οποίας στο τέλος του 21ου αιώνα για την Ελλάδα θα υπερβαίνει τα 700 δισεκατομμύρια ευρώ.
Σύντομο βιογραφικό του Χρ. Ζερεφού
Ο Χρήστος Ζερεφός (22 Απριλίου 1943) είναι Έλληνας πανεπιστημιακός. Γεννήθηκε στο Κάιρο της Αιγύπτου και σπούδασε φυσική και μετεωρολογία στο πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 1979 έγινε διευθυντής του Κέντρου Φυσικής της Ατμόσφαιρας της Ακαδημίας Αθηνών και τον ίδιο χρόνο εκλέχτηκε καθηγητής Φυσικής της ατμόσφαιρας στο πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, απ’ όπου παραιτήθηκε το 2002 για να αναλάβει την θέση του καθηγητή Γεωλογίας στο πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει δημοσιεύσει πλήθος εργασιών και έχει τιμηθεί πλείστες φορές για το επιστημονικό του έργο. Το 1979 τιμήθηκε με το Εμπειρίκειο βραβείο, το 1989 από το δήμο Θεσσαλονίκης, το 1998 με το βραβείο “Editor’s Citation for Excellence in Refereeing” από την Αμερικανική Γεωφυσική Ένωση και το 2007 εκλέχτηκε τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Επίσης είναι μέλος της Νορβηγικής Ακαδημίας Επιστημών και Γραμμάτων (1998), της Ακαδημίας επιστημών της Νέας Υόρκης (2000), της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών (2002), της Ομάδας Στρατηγικής για το Περιβάλλον, της Επιστημονικής Συμβουλευτικής Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Ακαδημιών (EASAC), ενώ έχει διατελέσει διευθυντής του Παγκόσμιου Κέντρου Χαρτογράφησης Όζοντος του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών. Είναι διευθυντής του εργαστηρίου ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος του ιδρύματος ιατροβιολογικών ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών, πρόεδρος του πανεπιστημίου του Όσλο, γραμματέας της Διεθνούς επιτροπής όζοντος του ΟΗΕ (2002-), πρόεδρος της Βαλκανικής ένωσης φυσικών, διευθυντής και πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (2005-) κ.α. Το 2008 η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC), της οποίας είναι μέλος, έλαβε από το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος του ΟΗΕ (UNEP) και τη Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) τιμητική διάκριση για τη συμβολή του στις επιστημονικές εκθέσεις της IPCC.
Η IPCC τιμήθηκε, εξ ημισείας με τον τ. Αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Αλ Γκορ, με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης 2007.
Τα βασικά στοιχεία της κλιματικής αλλαγής
Τι είναι η κλιματική αλλαγή και η υπερθέρμανση του πλανήτη;
Οι δύο αυτοί όροι αναφέρονται στην αύξηση των μέσων θερμοκρασιών του πλανήτη παγκοσμίως. Φυσικές διεργασίες αλλά και οι ανθρώπινες δραστηριότητες παίζουν μεγάλο ρόλο στην αύξηση της θερμοκρασίας.
Η αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου, όπως το διοξείδιο του άνθρακα, είναι κυρίως υπεύθυνη για την υπερθέρμανση του πλανήτη.
Τι είναι το φαινόμενο
του θερμοκηπίου;
Η ενέργεια που δέχεται η γη από τον ήλιο είναι υπεύθυνη για τον καιρό και το κλίμα μας, αλλά και τη θέρμανση της επιφάνειας της γης. Μέρος αυτής της ενέργειας αντανακλάται πίσω στο διάστημα. Κάποια αέρια, όπως το διοξείδιο του άνθρακα, αιχμαλωτίζουν μέρος της ενέργειας και θερμότητας που φεύγει προς το διάστημα, όπως ακριβώς και το θερμοκήπιο αιχμαλωτίζει τη θερμότητα.
Αυτός είναι ο λόγος που ονομάζονται αέρια του θερμοκηπίου, γιατί αιχμαλωτίζουν τη θερμότητα και προκαλούν την αύξηση της θερμοκρασίας της γης. Τέτοια αέρια είναι το μεθάνιο, το νιτρώδες οξείδιο, οι υδρατμοί και το όζον.
Αν το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι φυσική διεργασία τότε ποιο είναι το πρόβλημα;
Τα αέρια του θερμοκηπίου, αιχμαλωτίζοντας τη θερμότητα στη γη, είναι υπεύθυνα για τη ζωή στον πλανήτη, καθώς χωρίς αυτά ο πλανήτης θα ήταν πολύ πιο κρύος. Από την άλλη όμως όταν η γη υπερθερμαίνεται, η ζωή στον πλανήτη πάλι επηρεάζεται. Η ανθρώπινη παρέμβαση έχει προκαλέσει μια ανισορροπία στη διαδικασία της φυσικής ροής του φαινομένου του θερμοκηπίου. Αυτό συμβαίνει από την καύση κάρβουνου και πετρελαίου για μεταφορικούς σκοπούς, για θέρμανση, για ηλεκτρισμό και βιομηχανία.
Η καύση αυτή απελευθερώνει διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, που εμποδίζει τη θερμότητα να φύγει από τη γη. Ταυτοχρόνως, ενώ τα δέντρα απορροφούν μεγάλο μέρος αερίων του θερμοκηπίου, η μεγάλη σε ποσότητα κοπή δέντρων εμποδίζει την ευεργετική αυτή δράση για τη διατήρηση της φυσιολογικής θερμοκρασίας του πλανήτη.
Ποια είναι τα αποτελέσματα της κλιματολογικής αλλαγής;
• Ακραία καιρικά φαινόμενα
-Ανεμοστρόβιλοι και ξηρασία
-Μεγαλύτεροι περίοδοι υψηλών θερμοκρασιών αλλά και βροχοπτώσεις, ανάλογα με το σημείο του πλανήτη
• Αλλαγή στη μορφή του πλανήτη
-Λιώσιμο των πάγων στην Αρκτική με αποτέλεσμα την άνοδο της στάθμης της θάλασσας κατά κάποια σημαντικά εκατοστά μέσα στα επόμενα εκατό χρόνια.
Μια τέτοια άνοδος θα “έτρωγε” και θα πλημμύριζε πολλά εδάφη, θα προκαλούσε σημαντικές ζημιές στα αποθέματα γλυκού νερού, θα έβλαπτε παραθαλάσσια οικοσυστήματα και θα προκα-λούσε μαζικές μετατοπίσεις παράκτιων πληθυσμών
-Υποχώρηση των πάγων στα Ιμαλάια με αποτέλεσμα τη μακροπρόθεσμη έλλειψη νερού στην περιοχή
• Αλλαγές στο οικοσύστημα
-Υπερθέρμανση των ωκεανών, με αποτέλεσμα οι θαλάσσιοι οργανισμοί να μην προσαρμόζονται στις αλλαγές, οδηγώντας σε διαταραχή της διατροφικής αλυσίδας
-Χάνονται οι σοδιές, λόγω της ξηρασίας, με αποτέλεσμα την έλλειψη φαγητού σε μεγάλο μέρος του κόσμου
-Ξέσπασμα επιδημιών λόγω της διατάραξης του φυσικού οικοσυστήματος.
Αποσπάσματα της ομιλίας του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού
«Οι επιμέρους μελέτες ανέδειξαν τον πλούτο των φυσικών πόρων που διαθέτει η χώρα μας αλλά και τους κινδύνους που απειλούν το φυσικό και το ανθρώπινο περιβάλλον της. Πρόκειται για μια χώρα με εξαιρετικά μεγάλο μήκος ακτογραμμής, περίπου 16.300 χλμ. (όσο περίπου το 1/3 της περιφέρειας του πλανήτη), εκ των οποίων περίπου τα 1.000 χλμ. αποτελούν περιοχές υψηλής ευπάθειας στην κλιματική αλλαγή. Η ευπάθεια έγκειται στον κίνδυνο ανόδου της μέσης στάθμης της θάλασσας στη χώρα μας, η οποία εκτιμάται ότι θα κυμανθεί μέχρι το 2100 μεταξύ 0,2 και 2 μέτρων. Βεβαίως, η ευπάθεια των ακτών δεν καθορίζεται μόνον από τον κίνδυνο ανόδου της μέσης στάθμης της θάλασσας και τις ακραίες κυματικές καταστάσεις, αλλά και από άλλους τοπικούς παράγοντες, τεκτονικούς, γεωμορφολογικούς κ.λπ. Από το σύνολο της ακτογραμμής της Ελλάδος, περίπου το 20% αποτελεί ακτές με μέτρια έως υψηλή ευπάθεια στις αναμενόμενες, βάσει των εκτιμήσεων, εξελίξεις. Οι συνέπειες τόσο των μακροχρόνιων μεταβολών της στάθμης της θάλασσας όσο και των παροδικών ακραίων καταστάσεων αφορούν πολλούς κλάδους της οικονομίας, μεταξύ των οποίων τον τουρισμό, τις χρήσεις γης και τις μεταφορές. Το συνολικό κόστος εξαιτίας των ανθρωπογενών μεταβολών της στάθμης της θάλασσας ανέρχεται σε πολλές δεκάδες εκατομμύρια ευρώ κατ’ έτος, όπως αναλύεται διεξοδικά στα επιμέρους κεφάλαια».
Αυξάνεται η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας για ψύξη
«Μια σημαντική επίπτωση της ανόδου της θερμοκρασίας είναι η αυξανόμενη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας για ψύξη το καλοκαίρι. Ειδικότερα, στα πεδινά ηπειρωτικά της Ελλάδος θα υπάρχει αυξημένη ανάγκη ψύξης έως και 40 επιπλέον ημέρες το χρόνο κατά την περίοδο 2071-2100, ενώ στις νησιωτικές και ορεινές περιοχές οι αυξήσεις θα είναι μικρότερες. Μια θετική πτυχή της αλλαγής του κλίματος αποτελεί η μείωση των ενεργειακών απαιτήσεων για θέρμανση που προβλέπεται για τη χειμερινή περίοδο».
Αλλαγές στη βροχόπτωση
«Διαχρονικά, όπως προκύπτει από τις υπάρχουσες μετρήσεις, κατά τον περασμένο αιώνα οι βροχοπτώσεις μειώθηκαν κατά περίπου 20% στη Δυτική Ελλάδα και 10% στην Ανατολική Ελλάδα. Με βάση τα υποδείγματα υπολογισμού της ανθρωπογενούς παρέμβασης στο κλίμα υπό τα δύο ακραία σενάρια κλιματικής μεταβολής (Β2 και Α2) που αναλύονται στα συναφή τμήματα της μελέτης, αναμένεται ότι κατά το τέλος του 21ου αιώνα, λόγω της ανθρωπογενούς παρέμβασης, η βροχή θα μειωθεί μεταξύ 5% και περίπου 19%, αντίστοιχα, σε επίπεδο επικράτειας. Επίσης, προκύπτει ότι κατά το τέλος του 21ου αιώνα η θερμοκρασία του αέρα θα αυξηθεί μεταξύ περίπου 3,0 ºC και 4,5 ºC, αντίστοιχα. Μεταβολές αναμένονται επίσης ως προς τις ακραίες τιμές της βροχόπτωσης. Στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα και τη ΒΔ Μακεδονία η μέγιστη ποσότητα του νερού που κατακρημνίζεται σε διάστημα έως 3 ημέρες αναμένεται να αυξηθεί σε ποσοστό έως 330%, ενώ στη Δυτική Ελλάδα αναμένεται να μειωθεί σε ποσοστό έως 20%.
Σε αντιδιαστολή με τις πλημμυρικές περιόδους, οι μεγαλύτερες αυξήσεις της διάρκειας των ξηρών περιόδων θα σημειωθούν στην ανατολική ηπειρωτική χώρα και στη Βόρεια Κρήτη, όπου αναμένονται 20 επιπλέον ημέρες ξηρασίας το 2021-2050 και μέχρι 40 επιπλέον ημέρες το 2071-2100. Αναμένεται ότι η μεταβολή των κλιματικών συνθηκών θα αυξήσει σημαντικά τον αριθμό των ημερών με εξαιρετικά αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιάς, κατά 40 ημέρες το 2071-2100 σε όλη την Ανατολική Ελλάδα από τη Θράκη ως την Πελοπόννησο, ενώ μικρότερες αυξήσεις αναμένονται στη Δυτική Ελλάδα».
