">
Ένα ιστορικό μυθιστόρημα για την Θεσσαλονίκη στις αρχές του 20ου αιώνα και τον «συμπυκνωμένο ιστορικά χρόνο»
Συνέντευξη στον Γιώργο Μαριά
Ένα ιστορικό μυθιστόρημα με τίτλο «Σελανίκ» φιγουράρει στην πρώτη θέση των πωλήσεων στην κατηγορία ελληνική λογοτεχνία («Ευηπώλητα, Το Βήμα, 27/10/2012) τις μέρες που συμπληρώνονται 100 χρόνια από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για μια διαφορετική ματιά στα ιστορικά γεγονότα πριν και μετά την απελευθέρωση, με πρωταγωνιστές μια παρέα νέων που διαμορφώνονται και σημαδεύονται από αυτά. Με αφορμή την Β΄ έκδοση του «Σελανίκ», συμπληρωμένη με χάρτη της πόλης των αρχών του 20ου αιώνα, συναντήσαμε και μιλήσαμε με το Βασίλη Τσιράκη, συγγραφέα του βιβλίου .
Γιατί «Σελανίκ»; Από πού προέρχεται ο τίτλος του μυθιστορήματος;
- Σελανίκ ήταν η επίσημη ονομασία της πόλης κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας. Την αποκαλούσαν έτσι κυρίως οι τούρκοι και οι εβραίοι.
Ποια η σχέση της με τη σημερινή πόλη;
- Η πόλη τότε δεν είχε καμιά σχέση με τη τωρινή, που ανοικοδομήθηκε σχεδόν εξ’ αρχής μετά την πυρκαγιά του 1917. Είναι χαρακτηριστικό πως τότε σ’ όλη την πόλη δεν υπήρχε ούτε μια πλατεία! Πυκνοκατοικημένες συνοικίες, ελάχιστοι δρόμοι, λασπωμένα στενοσόκακα και γκαλντερίμια.
Η κάθε εθνότητα κατοικούσε σε ξεχωριστές συνοικίες;
- Κατά βάση ναι. Οι εβραίοι στο κέντρο, οι έλληνες στα ανατολικά και οι τούρκοι στην Άνω πόλη.
Δηλαδή οι τρεις εθνότητες ήταν απομονωμένες μεταξύ τους;
- Και ναι και όχι. Στο εμπόριο και στις δουλειές υπήρχε αγαστή συνεργασία και συνύπαρξη. Όμως έξω από την οικονομική ζωή της πόλης κάθε κοινότητα κλεινόταν στο καβούκι της. Είχε τα δικά της ήθη και έθιμα, τις δικές της γιορτές. Να φανταστείτε πως υπήρχαν τρεις διαφορετικές αργίες την εβδομάδα. Η Παρασκευή για τους τούρκους, το Σάββατο για τους εβραίους και η Κυριακή για τους χριστιανούς. Και πως η πόλη είχε δυο διαφορετικές ώρες! Την ευρωπαϊκή και την οθωμανική.
Υπήρχαν κάποιοι κοινοί τόποι συνεύρεσης και ψυχαγωγίας;
- Τα θέατρα, το ποδηλατοδρόμιο και αργότερα τα Σινέ, όπως και τα μεγάλα καφέ του κέντρου όπου σύχναζε η μπουρζουαζία της πόλης.
Η γλώσσα επικοινωνίας;
- Στην πόλη ακούγονταν έξι διαφορετικές γλώσσες. Αλλά οι δύο που κυριαρχούσαν στην επικοινωνία μεταξύ των εθνοτήτων ήταν τα γαλλικά και τα τουρκικά.
Ποιο ήταν το ερέθισμα, η αφορμή για το γράψιμο του μυθιστορήματος;
- Θα έλεγα πως δύο ήταν οι κινητήριες δυνάμεις που οδήγησαν στη γραφή του. Η άγνωστη σ’ εμένα ιστορία της πολυεθνικής Θεσσαλονίκης και η δράση των Βαρκάρηδων.
Δηλαδή;
- Αυτό που έπαιξε καταλυτικό ρόλο στο να ξεκινήσω την έρευνα και αργότερα την συγγραφή είναι το γεγονός πως σήμερα στην πόλη δεν υπάρχουν πια τα αποτυπώματα της πολυεθνικής Θεσσαλονίκης, όχι μόνο στην περίοδο της οθωμανικής περιόδου, αλλά και αργότερα.
Ένα μυθιστόρημα όμως χρειάζεται και πλοκή και ήρωες.
- Προφανώς. Όταν έγινε η επίθεση στους δίδυμους πύργους έτυχε να διαβάζω το βιβλίο του Γιάννη Μέγα «Οι βαρκάρηδες της Θεσσαλονίκης». Βρήκα τότε – τηρουμένων των αναλογιών - πολλά κοινά στοιχεία με τη βύθιση του γαλλικού υπερωκεάνιου Γουαλντακιβίρ μέσα στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης από τους «Βαρκάρηδες», μια ομάδα απαρτιζόμενη από νεολαίους που είχαν αποσχιστεί από την ΕΜΕΟ.
Η υπόθεση του μυθιστορήματος περιστρέφεται δηλαδή γύρω από τη δράση των Βαρκάρηδων;
- Οι βομβιστικές επιθέσεις του 1903 είναι μόνο η απαρχή του μυθιστορήματος, η άκρη του νήματος. Η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα από τη ζωή τριών οικογενειών που συναντώνται τυχαία σε ένα ξενοδοχείο της πόλης τη παραμονή πρωτοχρονιάς του 1900 και φτάνει ως το Φθινόπωρο του 1916.
Μια ενδιαφέρουσα ιστορική περίοδος για την πόλη.
- Θα έλεγα όχι απλά ενδιαφέρουσα, αλλά συμπυκνωμένος ιστορικός χρόνος που άλλες πόλεις ίσως χρειάζονταν και αιώνες.
Ποια γεγονότα κυριαρχούν στο μυθιστόρημα;
- Οι βομβιστικές επιθέσεις των βαρκάρηδων, ο μακεδονικός αγώνας, η επανάσταση των νεότουρκων, η ίδρυση της Φεντερασιόν, οι πρώτες εργατικές απεργίες, η φυλάκιση του Σουλτάνου στην πόλη και η επίσκεψη του διαδόχου του, οι βαλκανικοί πόλεμοι, η απόβαση της πολυεθνικής στρατιάς της Αντάντ, ο διχασμός και η εθνική Άμυνα, διαμόρφωσαν ένα εκρηκτικό σκηνικό που σημάδεψε βαθιά την πόλη και τους ανθρώπους της.
Και δίπλα σ’ όλα αυτά οι φιγούρες του νεαρού Κεμάλ Ατατούρκ, του Αβραάμ Μπεναρόγια, του στρατηγού Σαράιγ, αλλά και του Πικάσο και του Λένιν. Οι δύο τελευταίοι πως σχετίζονται με την πόλη;
- Η παρουσία τους έχει να κάνει με δύο μικρές εκτροπές του μυθιστορήματος από την Θεσσαλονίκη. Η μία γίνεται στο Παρίσι και η άλλη στη Ζυρίχη.
Θα μπορούσαμε να πούμε πως η ιστορία είναι ο καμβάς της δράσης του μυθιστορήματος;
- Τα ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν τη Θεσσαλονίκη εκείνη την περίοδο δεν είναι απλά το φόντο. Παίζουν ενεργό ρόλο στην διαμόρφωση των χαρακτήρων, στην πορεία και εξέλιξη των ίδιων των ηρώων. Και όπως λέει ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος: «...κι όλα αυτά μέσα σε δεκατρία μόλις χρόνια, η ιστορία προχωρά με τα κέφια της, άλλοτε σέρνεται βαριεστημένα κι άλλοτε τρέχει πίσω από το χρόνο».
Ο Βασίλης Τσιράκης γεννήθηκε στην Καρδίτσα το 1961. Τα εφηβικά του χρόνια τα πέρασε στο Βόλο, ενώ από το 1980 ζει στη Θεσσαλονίκη, όπου και σπούδασε στο φυσικό τμήμα του ΑΠΘ. Εργάζεται στην ιδιωτική εκπαίδευση και αρθογραφεί για θέματα τέχνης και πολιτισμού στον περιοδικό τύπο και στο διαδίκτυο.
Εργογραφία: «Θεσσαλονίκη 2003», ντοκιμαντέρ μικρού μήκους, 2003
«Οι ποδηλάτες του χρόνου», μυθιστόρημα, εκδόσεις Κοχλίας 2004.
«Ακορντεόν, βιολί και φυσαρμόνικα», μυθιστόρημα, εκδόσεις ΚΨΜ 2007.
«Μετεωρολογικό δελτίο», θεατρικό, 2009.
«Ένα συν ένα», ταινία μικρού μήκους μυθοπλασίας, 2010.
