">
*Στη φωτογραφία ο Βαβαζί
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΜΠΑΝΗ, συγγραφέα-ερευνητή
Σε πολλούς φιλοσοφικούς και μεταφυσικούς κύκλους γίνεται λόγος για τους avatar των Ινδιών, ουδέποτε όμως αναφέρθηκε εάν η αρχαία Ελλάδα, που τόσα έχει να επιδείξει στο χώρο της φιλοσοφίας και της μεταφυσικής, είχε avatars. Πριν όμως απαντήσουμε στο προκείμενο ερώτημα ας σκιαγραφήσουμε συνοπτικά τί υποδηλώνει ο όρος αυτός.
Avatar είναι σανσκριτική λέξη με δύο ρίζες, από το ava "κάτω" και tri "δίοδος" που σημαίνει "κατέρχομαι". Στις Ινδικές γραφές η έννοια του avatar αναφέρεται στην εξ ύψους κατάβαση του θείου, και στην εμφάνισή του με σαρκική μορφή. Ο Yogananda αναφέρει ότι "ο Βαβαζί (γνωστός avatar) υπερβαίνει την ανθρώπινη αντίληψη. Το μυωπικό βλέμμα των ανθρώπων δεν έχει την ικανότητα να διεισδύσει και να φθάσει στην ουράνια περιοχή όπου καταυγάζει η λάμψη του. Είναι απολύτως μάταιο να προσπαθήσει κανείς να δώσει έστω και αμυδρά εικόνα του τι κατορθώνει ένας avatar. Είναι ασύλληπτο".
Ένας avatar είναι απαλλαγμένος από τη σύγχυση που προκαλεί ο δυαδισμός και από τον αναγκαστικό κύκλο των μετενσαρκώσεων. Εκείνος συνεπώς που έφθασε στην ανώτατη αυτή βαθμίδα της πνευματικής ανόδου, σπανίως επανέρχεται με σωματική μορφή αλλά θα είναι ένας avatar, δηλαδή ένα μεσάζον ον, με θεϊκή αποστολή, μία εξ ουρανού ευλογία επί της γης, μία εξαίρεση μέσα στην οικονομία του σύμπαντος. Αν ρίξει κανείς ένα τυχαίο βλέμμα προς τον avatar, δεν θα διακρίνει, εκ πρώτης όψεως, τίποτα το ιδιαίτερο ή εξαιρετικό. Αν προσέξει όμως θα αντιληφθεί ότι το σώμα εκείνο δεν ρίχνει σκιά και δεν αφήνει ίχνη από το περπάτημα επάνω στο έδαφος. Αυτά είναι εξωτερικές ενδείξεις, ότι στον εσωτερικό του κόσμο δεν υπάρχει τίποτα το σκοτεινό ούτε καμιά υλική δέσμευση. Μόνο ένας τέτοιος θεάνθρωπος μπορεί να διαπεράσει τον πέπλο που καλύπτει τη ζωή και το θάνατο, και να φθάσει στην αλήθεια που υπάρχει πέρα από τα φαινόμενα της ζωής και του θανάτου.
O "επιμενίδειος ύπνος", ήταν ένα φαινόμενο που καταδεικνύει ότι ο Επιμενίδης, παρουσίαζε πολλές από τις ιδιότητες αυτές. Γιός του Φαίστου κατά τον Θεόπομπο, κατ' άλλους του Δοσιάδου ή του Αγεσάρκου και της Νύμφης Βάλτης ή Βλάστης ο Επιμενίδης, έζησε κατά το δεύτερο μισό του εβδόμου με αρχές του έκτου αιώνα π.Χ., κατάγονταν δε κατά τον Διογένη Λαέρτιο από την Κνωσό της Κρήτης, κατά δε τον Πλούταρχο από τη Φαιστό. Ήταν περιώνυμος κατά την αρχαιότητα σοφός, θρησκευτικός διδάσκαλος, προφήτης, νομοθέτης και μάντης.
Η ζωή και το έργο του, του προσδίδουν μια απόκοσμη όψη και τον τοποθετούν στο χώρο του θρύλου. Πράγματι, τα όσα διασώζονται γι αυτόν, μας δίνουν την εικόνα ενός ανθρώπου, ο οποίος άγγιζε τα όρια της θεότητας. Καίτοι Κρητικός, τα μακριά μαλλιά του, του έδιναν εντελώς άλλη εντύπωση. Ο Επιμενίδης αποτελεί μετά του Μελάμποδος και Ονομακρίτου την τριάδα των ιδρυτών της θρησκείας των Ορφικών, και σ' αυτόν κυρίως αποδίδεται η καθιέρωση των τελετών στα μυστήρια της Ελευσίνας και της Σαμοθράκης, συναριθμείται δε μετά των επτά σοφών, από όσους εξαιρούν τον Περίανδρο.
Πολλά θρυλούνται γύρω από τον Επιμενίδη. Σύμφωνα με την παράδοση, τον έστειλε ο πατέρας του στο χωράφι να ψάξει για ένα πρόβατο, περιπλανώμενος δε εισήλθε σε ένα σπήλαιο, όπου αποκοιμήθηκε για 57 χρόνια. Όταν ξύπνησε άρχισε πάλι να ψάχνει το πρόβατο, γατί νόμιζε ότι είχε κοιμηθεί για πολύ λίγο. Καθώς δεν το έβρισκε, και έβλεπε τα πάντα αλλαγμένα γύρω του, και το χωράφι να το έχει άλλος, γύρισε στην πόλη απορημένος. Έφθασε στο σπίτι του και τον ρωτούσαν ποιός είναι. Τέλος βρήκε τον νεώτερο αδελφό του, γέροντα ήδη, από τον οποίο έμαθε όλη την αλήθεια. Το πράγμα μαθεύτηκε από όλους τους Έλληνες, που τον θεώρησαν ως πολύ αγαπητό από τους θεούς. Σύμφωνα με τον Μάξιμο τον Τύριο, το γεγονός έλαβε χώρα στο άντρο του Δικταίου Διός. Κατά τον πολυετή ύπνο του συνάντησε θεούς, ανάμεσά τους τη θεά Αλήθεια και τη θεά Δίκη. Αυτή δε φαίνεται να είναι και η πηγή της σοφίας του.
O Επιμενίδης περιέρχονταν στην εκστατική κατάσταση που περιέπιπτε ο Σωκράτης, ο Πυθαγόρας, ο Ορφέας, ο Ιωάννης, όπως και οι avatars των Ινδιών, και εν γένει όλοι οι μεγάλοι μύστες. Η περιπλάνηση της ψυχής του έξω από το σώμα συντελούνταν κατά βούληση.
Είναι γνωστό ότι κατά την έκσταση ο μύστης ενώνεται πλήρως με τους ουράνιους δεσμούς, αισθάνεται άμεσα την επαφή του με τον πνευματικό κόσμο και αληθώς διαισθάνεται την ύπαρξη του Θεού εντός. Επομένως με την εκστατική κατάσταση στην οποία περιέπεσε ο Επιμενίδης, ενσυνείδητα, αποκολλώμενος από την ύλη και παρασυρόμενος από τον πρωταρχικό ήχο προς τις ανώτερες περιοχές, πέτυχε την ολοκληρωτική του απελευθέρωση και την ταύτισή του με την πρώτη ουσία.
Αξίζει να αναφέρουμε ότι από την αρχαιότητα ακόμη, τρεις είναι οι μορφές εκφράσεως της εκστάσεως αυτής: Η θεοφανεία, δηλαδή η ενορατική εμφάνιση ενός θείου όντος στο μύστη, η θεοπαθεία, ήτοι η αφομοίωση προς τη θεία φύση και η θεοπνευστία, που αναφέρεται στην έμπνευση της θείας βουλήσεως και προτροπή.
Ο Πλωτίνος πιστεύει ότι η ένωση με την έκσταση επιτυγχάνεται α) με την ενόραση, β) με την ελευθερία και γ) με τον έρωτα. Η ενόραση δίνει στο μύστη ένα νέο όργανο που προέρχεται από το Θεό και δια μέσου του οποίου γνωρίζει την αλήθεια. Το όργανο αυτό μας αποκαλύπτει τη δόξα και την αλήθεια του Ενός και αφθάρτου. Κάμνει τον μύστη να ενώνεται πλήρως με τους ουράνιους δεσμούς, να αισθάνεται άμεσα την επαφή του με τον πνευματικό κόσμο και αληθώς να διαισθάνεται την ύπαρξη του Θεού εντός.
Παράλληλα η κατάσταση αυτή επιτρέπει στον μύστη να έχει ενοράσεις και να προβαίνει σε προφητικές αποκαλύψεις, κάτι πού ήταν σύνηθες στον Επιμενίδη, ο οποίος ανήκει στην κατηγορία των εκστατικών μυστών, οι οποίοι περιπίπτουν σε πλήρως αναισθητική κατάσταση επί μακρό χρονικό διάστημα. Ο «επιμενίδειος ύπνος» βέβαια ενδεχομένως να είναι παράλληλα και μυητικός, δεδομένου ότι προσομοιάζει με τον "ύπνο" της μακροχρόνιας μυητικής προετοιμασίας του Επιμενίδη, πριν αυτός εμφανισθεί δημοσίως και αναγνωρισθεί ως "θεοφιλέστατος", δηλαδή μύστης.
Το περιστατικό του χαμένου προβάτου φαίνεται να έχει έναν διαχρονικό αλλά και συμβολικό χαρακτήρα. Μας παραπέμπει σε πολλές αναφορές της διδασκαλίας του Χριστού, ο οποίος είπε: "δεν απεστάλην ειμή εις τα πρόβατα τα απολωλότα του οίκου Ισραήλ". (Ματθ. κεφ. ΙΕ΄24).
Αυτό καταδεικνύει τη διαχρονική ομοιότητα της ελεύσεως των θείων διδασκάλων, ομοιότητα η οποία επισφραγίζεται με τη δήλωση του Χριστού: "τί σας φαίνεται εάν άνθρωπός τις έχη εκατόν πρόβατα και πλανήθη έν εξ αυτών δεν αφήνει τα ενενήκοντα εννέα και υπάγων επί τα όρη ζητεί το πλανώμενον". (Ματθ. κεφ. ΙΘ΄12).
Αυτό έκαμε και ο Επιμενίδης έξη και πλέον αιώνες πριν από την έλευση του Χριστού. Εάν αυτή ήταν η αποστολή του, τότε ο αποστείλας αυτόν, πατέρας του, για την ανεύρεση του προβάτου, συμβολίζει τον Πατέρα Δημιουργό, ο οποίος συνάγει τους πεπλανημένους αποστέλλοντας προς τούτο φωτεινές μορφές.
Όλοι οι διδάσκαλοι, πριν από την ανάληψη των καθηκόντων τους διανύουν μία μακρά περίοδο απομονώσεως και προετοιμασίας, κάτι που συνέβη και στον Επιμενίδη. Ο "επιμενίδειος ύπνος" έχει και άλλη συμβολική ερμηνεία, η κατανόηση της οποίας καθίσταται ευληπτότερη, όταν παραλληλισθεί με την αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνος. (Πολιτεία, βιβλ. Ζ΄380).
Ο μύθος του σπηλαίου είναι μια αλληγορική αναφορά όπου οι δέσμιοι του σπηλαίου βλέπουν τις σκιές (πάθη) που προέρχονται από την αντανάκλαση της φωτιάς και των αντικειμένων που βρίσκονται πίσω τους και νομίζουν ότι αύτη είναι η πραγματικότητα.
Οι άνθρωποι, από αρχαιότατες εποχές ως σήμερα, ζούμε φυλακισμένοι στα σώματά μας, μέσα στις παραισθήσεις, τις ψευδαισθήσεις και τις αυταπάτες μας, που εξυφαίνονται από τα πάθη. Για να γνωρίσουμε την αλήθεια, πρέπει ν’ αποτινάξουμε τα δεσμά των αισθήσεων αλλά και τα δεσμά των ποικίλων εξουσιαστών του σπηλαίου, που αφήνουν ν’ αντιλαμβανόμαστε μόνο τα αντίγραφα και τις απατηλές σκιές της πραγματικότητας.
Όταν όμως κάποιος δεσμώτης, καταφέρει να απαλλαγεί από την επιρροή των αισθήσεων και από τα δεσμά των παθών, γνωρίσει την αλήθεια και ενωθεί με το διαλάμπον φως, με αυτό τούτο το υπέρτατο ον, τότε καθίσταται τέλειος διδάσκαλος, ένας αληθινός avatar, που εργάζεται για την εξέλιξη και τη σωτηρία του σύμπαντος.
Μεταξύ των πολλών υπερφυσικών ιδιοτήτων που αποδίδονται στον Επιμενίδη, είναι και η αποχή του από κάθε τροφή. Κατά τον Δημήτριο, θρυλείται ότι είχε λάβει έδεσμα από τις Νύμφες εντός βοείου όνυχα και από το οποίο κατάπινε από λίγο, χωρίς αυτό να τελειώνει ποτέ, όπως συνέβη με το θαύμα των πέντε άρτων και των δύο ιχθύων. Δεν είχε κενώσεις ούτε τον είδε ποτέ κανείς να τρώγει.
Βέβαια ο θρύλος αυτός μπορεί να έχει και συμβολικό χαρακτήρα δεδομένου ότι όπως αναφέρεται στις Upanishads, ένα εξελιγμένο ανθρώπινο ον, προχωρεί από την κατάσταση της εν ζωή απελευθερώσεως προς την κατάσταση της απολύτου απελευθερώσεως και της κυριαρχίας επί του θανάτου. Ένας avatar δεν υπόκειται σε κανένα περιορισμό, το σώμα του είναι απολύτως αγνό, ορατό ως εικόνα φωτεινή, και δεν υποχρεούται να ακολουθήσει κανένα νόμο της φύσεως. Το άφθαρτο σώμα του δεν έχει ανάγκη τροφής και για το λόγο αυτό σπανίως ή και ποτέ δεν λαμβάνει τροφή. Τέτοια avatars είναι οι Krishna, Rama, Buddha και Pantajali, ο γνωστός σε μας Βαβαζί, ο οποίος εξακολουθεί, όπως και ο Agastya, να διατηρούν τη σωματική τους μορφή. Οι γενικές περιγραφές του βίου του Επιμενίδη, δίνουν ευχερώς τη δυνατότητα να τον συναπαριθμήσουμε στην κατηγορία των avatars.
"Ένας avatar, αναφέρει ο Yogananda στην "Αυτοβιογραφία ενός Γιόγκι", ζει δια του πνεύματος, του πανταχού παρόντος. Γι' αυτόν δεν υπάρχουν χρόνος και διάστημα. Δεν υπάρχει συνεπώς κανένας άλλος λόγος για να διατηρήσει τη σωματική του μορφή, από αιώνα σε αιώνα, παρά η επιθυμία του να δείξει στους ανθρώπους ένα συγκεκριμένο παράδειγμα του τί μπορούν να κατορθώσουν και αυτοί οι ίδιοι. Αν ο άνθρωπος δεν αντιληφθεί έστω και μία ελαχίστη εκδήλωση του θείου υπό σωματική μορφή, θα παραμείνει με την αποκαρδιωτική, αν και απατηλή, εντύπωση, ότι του είναι αδύνατον να κατανικήσει ή να υποσκελίσει την θνητότητά του".
Ο Διογένης Λαέρτιος, αναφέρει ότι οι Κρήτες έκαναν στον Επιμενίδη θυσίες σαν να ήταν θεός, γιατί λένε, ήταν και διορατικότατος. Ο Θεόπομπος γράφει στα "Θαυμάσιά" του, πως, όταν αυτός ασχολείτο με την ανέγερση του ιερού των Νυμφών, ακούστηκε μια φωνή από τον ουρανό που του έλεγε: "Επιμενίδη, όχι ιερό των Νυμφών, αλλά του Διός".
Αναφέρονται πολλές προφητείες του όπως αυτή, που βλέποντας το λιμανάκι της Μουνιχίας, είπε στους Αθηναίους ότι καθόλου δεν υποπτεύονται πόσα κακά μέλει να τους προξενήσει το χωριό αυτό, ότι πρώτος απεκάλεσε τον εαυτό του Αιακό, (ένας από τους τρεις δικαστές του Άδη) και προείπε στους Λακεδαιμονίους ότι θα νικηθούν από τους Αρκάδες. Ισχυρίζονταν δε ότι έζησε πολλές ζωές. Απάλλαξε τους Αθηναίους από το Κυλώνειον άγος, κατόπιν εντολής του μαντείου των Δελφών. Έγραψε ένα ποίημα για τη γένεση των Κουρήτων και Κορυβάντων 5.000 στίχων, ένα ποίημα για την "Ναυπήγηση της Αργούς και για το ταξίδι του Ιάσονα στην Κολχίδα" 6.500 στίχων, "Περί θυσιών και του εν Κρήτη πολιτεύματος" σε πεζό λόγο και ένα ποίημα "Περί Μίνω και Ραδαμάνθυος" 4.000 στίχων. Ανήγειρε το ιερό των Σεμνών (των Ευμενίδων) και υπήρξε ο πρώτος που καθάρισε τα χωράφια, και πρώτος ίδρυσε ιερά. Αναφέρεται και μια επιστολή του στον Σόλωνα.
Ο Επιμενίδης έγινε αφορμή και για ένα γνωστό παράδοξο της λογικής. Σε ένα ποίημά του είχε γράψει: "Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται", το οποίο δεν καταλήγει σε κανένα συμπέρασμα, διότι ο Επιμενίδης λέει ότι όλοι οι Κρήτες είναι ψεύτες αλλά ο Επιμενίδης είναι Κρητικός, άρα ο Επιμενίδης λέει ψέματα. Επομένως οι Κρήτες λένε την αλήθεια, άρα και ο Επιμενίδης λέει την αλήθεια ότι δηλαδή οι Κρήτες είναι ψεύτες, και πάλι από την αρχή.... αφού ο Επιμενίδης είναι Κρής λέει ψέμματα ότι οι Κρήτες είναι ψεύτες... κ.ο.κ. Πέθανε στην πατρίδα του Κρήτη σε ηλικία εκατόν πενήντα επτά ετών, όπως λέγει ο Φλέγων, εις το «Περί μακροβίων» βιβλίο του. Κατά τους Κρήτες, έζησε 299 έτη, ο δε Ξενοφάνης ο Κολοφώνος λέγει ότι άκουσε πως πέθανε σε ηλικία 154 ετών.
Ο Επιμενίδης, κατατάσσεται στο θρησκευτικό, πρακτικό και πνευματικό ρεύμα που επικράτησε στις ελληνικές πόλεις μετά την ακμή του έπους, όπου η λαϊκή προγονική σοφία, συνδυάστηκε με μια ενθουσιώδη θρησκευτικότητα της οποίας εκπρόσωποι, όπως ο Αριστεύς, γιος του Απόλλωνα, ο οποίος εκδήλωνε ανεξήγητες υπερφυσικές ιδιότητες, εγκατέλειπε το σώμα του πολλές φορές εμφανιζόμενος ως πνευματική οντότητα και έζησε κατά τον Ηρόδοτο 240 χρόνια, ο Άβαρις, ιερέας του Απόλλωνα, και αυτός με υπερφυσικές ικανότητες, ζούσε χωρίς τροφή, δεν είχε βάρος (α-βαρις) και έκανε πολλά θαύματα, ο Επιμενίδης και άλλοι με υπερφυσικές ικανότητες, τέθηκαν κάτω από την προστασία του Πυθίου και Πατρώου Απόλλωνα, του θεού που με την καθοδήγησή του ίδρυσε τις αποικίες και επομένως τις πόλεις και τα γένη τους.
Άρα λοιπόν η αρχαία Ελλάδα έχει να επιδείξει ικανό αριθμό avatars μεταξύ των οποίων όπως προαναφέρθηκε συναριθμούνται ο Επιμενίδης, ο Αριστεύς, ο Άβαρις, ο Πυθαγόρας, ο Ορφέας κ.ά.
