Στη σύγχρονη κοινωνία, η προσωπικότητα του πολίτη δοκιμάζεται συχνά από συμπεριφορές που υπερβαίνουν τα όρια της νομιμότητας και του αμοιβαίου σεβασμού. Η προσβολή μπορεί να λάβει χώρα σε δημόσιο ή ιδιωτικό χώρο, με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, και να θίξει ουσιώδη στοιχεία της ανθρώπινης υπόστασης, όπως την τιμή, την αξιοπρέπεια, τη σωματική ακεραιότητα και την ψυχική γαλήνη.
Ενδεικτικό παράδειγμα προσβολής της προσωπικότητας αποτελεί η περίπτωση κατά την οποία κάποιος επιτίθεται φραστικά ή και σωματικά σε άλλον, εξυβρίζοντάς τον, απειλώντας τον ή ακόμη και χτυπώντας τον. Αντίστοιχα, προσβολή μπορεί να συνιστά και η συστηματική παραβίαση των ωρών κοινής ησυχίας από γείτονα, όταν η συμπεριφορά αυτή δεν είναι μεμονωμένη αλλά επαναλαμβανόμενη και έντονη, με αποτέλεσμα να διαταράσσεται σοβαρά η ηρεμία, η υγεία και η ποιότητα ζωής του θιγόμενου. Η κατοικία αποτελεί κατεξοχήν χώρο ιδιωτικότητας και ανάπαυσης. Όταν η γαλήνη της κατοικίας διαταράσσεται αυθαίρετα και κατ’ επανάληψη, δεν θίγεται μόνο η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, αλλά και το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, που κατοχυρώνονται συνταγματικά.
Σύμφωνα με το άρθρο 57 του Αστικού Κώδικα, όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει την άρση της προσβολής και την παράλειψή της στο μέλλον. Η διάταξη αυτή θεμελιώνει ένα γενικό και ευρύ πλαίσιο προστασίας απέναντι σε κάθε παράνομη επέμβαση στα αγαθά που συγκροτούν την προσωπικότητα. Κατά το άρθρο 59 του Αστικού Κώδικα, το δικαστήριο μπορεί, ύστερα από αίτηση του προσβληθέντος και αφού συνεκτιμήσει το είδος και τη βαρύτητα της προσβολής, να επιδικάσει χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Η ικανοποίηση αυτή μπορεί να συνίσταται σε καταβολή χρηματικού ποσού ή σε άλλο πρόσφορο μέτρο, ανάλογα με τις περιστάσεις.
Για τη θεμελίωση σχετικής αξίωσης απαιτείται παράνομη και ουσιώδης προσβολή της προσωπικότητας, καθώς και υπαιτιότητα του προσβάλλοντος όταν ζητείται χρηματική ικανοποίηση. Παράνομη θεωρείται επίσης κάθε συμπεριφορά που λαμβάνει χώρα χωρίς δικαίωμα ή καθ’ υπέρβαση αυτού.
Ειδικότερα, σε περιπτώσεις σωματικής επίθεσης ή εξύβρισης, πέραν των αστικών αξιώσεων, ενδέχεται να στοιχειοθετούνται και ποινικά αδικήματα, εφόσον τα πραγματικά περιστατικά το θεμελιώνουν. Αντίστοιχα, η επίμονη διατάραξη της κοινής ησυχίας μπορεί να επισύρει διοικητικές ή ποινικές κυρώσεις, χωρίς να αποκλείεται και η αστική ευθύνη για αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης.
Η προσωπικότητα κάθε ανθρώπου αποτελεί έννομο αγαθό που προστατεύεται από το Σύνταγμα και τους νόμους. Ο σεβασμός προς τον συνάνθρωπο δεν είναι απλώς ηθική επιταγή, αλλά και νομική υποχρέωση. Η γνώση των δικαιωμάτων και των μέσων προστασίας τους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ουσιαστική διασφάλιση της αξιοπρέπειας κάθε πολίτη σε μια δημοκρατική κοινωνία δικαίου.
*Ο Κωνσταντίνος Τζίκας είναι Δικηγόρος Παρ'Αρείω Πάγω
Πιστοποιημένος Διαμεσολαβητής Υ.Δ.Δ.Α.Δ.
www.tzikas-lawfirm.gr
