Σε περιόδους κοινωνικής έντασης και αυξημένης εγκληματικότητας, η συζήτηση γύρω από την αυτοπροστασία επανέρχεται δυναμικά. Πολλοί αναρωτιούνται: «Αν δεχθώ επίθεση, μέχρι πού μπορώ να φτάσω;». Η απάντηση των διατάξεων του Ποινικού Κώδικα είναι σαφής, αλλά όχι απλοϊκή.
Ο Ποινικός Κώδικας δεν απαιτεί από τον πολίτη να παραμείνει παθητικός μπροστά σε μια άδικη και παρούσα επίθεση. Αντιθέτως, στο άρθρο 22 αναγνωρίζει ότι η πράξη που τελείται σε κατάσταση άμυνας δεν είναι άδικη. Δηλαδή, όταν κάποιος προσβάλλει τον επιτιθέμενο για να προστατεύσει τον εαυτό του ή τρίτον από άμεσο κίνδυνο, η έννομη τάξη μπορεί να τον καλύψει.
Η λέξη - κλειδί, όμως, είναι μία: αναγκαιότητα. Η αντίδραση πρέπει να είναι ανάλογη της απειλής. Ο νόμος σταθμίζει την επικινδυνότητα της επίθεσης, την ένταση, τον τρόπο εκδήλωσής της και τη βλάβη που απειλείται. Η άμυνα δεν είναι πεδίο αντεκδίκησης ούτε ευκαιρία τιμωρίας του επιτιθέμενου.
Όταν τα όρια αυτά ξεπερνιούνται, εισερχόμαστε στην υπέρβαση άμυνας σύμφωνα με το άρθρο 23 του Ποινικού Κώδικα. Εκεί ο αμυνόμενος ενδέχεται να τιμωρηθεί, ελαφρύτερα μεν, αλλά πιθανόν θα τιμωρηθεί. Υπάρχει όμως και η ανθρώπινη διάσταση: ο φόβος και η ταραχή της στιγμής. Ο νομοθέτης αναγνωρίζει ότι ο άνθρωπος που δέχεται αιφνίδια επίθεση δεν λειτουργεί με ψυχρή νομική ανάλυση. Γι’ αυτό και προβλέπει ότι, όταν η υπέρβαση οφείλεται σε τέτοια ψυχική κατάσταση, μπορεί να μείνει ατιμώρητη.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε μια ακόμη περίπτωση: όταν κάποιος προκαλεί σκόπιμα τον άλλον για να δημιουργήσει πρόσχημα άμυνας. Το άρθρο 24 του Π.Κ. αποκλείει ρητά τέτοιες μεθοδεύσεις. Η έννομη τάξη δεν ανέχεται τεχνητές συγκρούσεις με σκοπό τη νομιμοφανή τέλεση αξιόποινων πράξεων.
Συγγενής αλλά διαφορετική είναι η κατάσταση ανάγκης σύμφωνα με το άρθρο 25 Π.Κ. Εδώ δεν έχουμε επίθεση, αλλά κίνδυνο. Ο νόμος επιτρέπει την πρόκληση μικρότερης βλάβης για την αποτροπή μεγαλύτερης, εφόσον δεν υπάρχει άλλο μέσο σωτηρίας. Πρόκειται για εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας, που διατρέχει ολόκληρο το ποινικό μας σύστημα.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι το δικαίωμα στην άμυνα αποτελεί θεμελιώδη εγγύηση ελευθερίας. Όμως δεν είναι απεριόριστο. Το κράτος δικαίου επιτρέπει την προστασία, όχι την αυτοδικία. Η λεπτή αυτή ισορροπία είναι που διαφοροποιεί μια οργανωμένη έννομη τάξη από μια κοινωνία ανεξέλεγκτης βίας.
Η γνώση των ορίων της νόμιμης άμυνας δεν αφορά μόνο τους νομικούς. Αφορά κάθε πολίτη που θέλει να προστατεύσει τον εαυτό του, χωρίς να βρεθεί ο ίδιος κατηγορούμενος.
*Ο Κωνσταντίνος Τζίκας είναι Δικηγόρος Παρ'Αρείω Πάγω
Πιστοποιημένος Διαμεσολαβητής Υ.Δ.Δ.Α.Δ.
www.tzikas-lawfirm.gr
