*Της Λεμονιάς Βασβάνη | Από την έντυπη έκδοση "Τύπος Θεσσαλονίκης"
Αυξανόμενα είναι τελευταία τα περιστατικά κατολισθήσεων στη χώρα μας. Δρόμοι που υποχωρούν, αυτοκίνητα που μένουν μετέωρα στην μέση του οδοστρώματος ή σπίτια που βλέπουν τα βουνά να τα πλησιάσουν απειλητικά.
Τι έχει αλλάξει; Πόσο φταίει ο ανθρώπινος παράγοντας και πόσο η φύση και το κλίμα; Και τι θα μπορούσε να γίνει για να βελτιωθεί η κατάσταση;
«Η κατολίσθηση συνδέεται με την φύση και πολύ συχνά με την παρέμβαση του ανθρώπου σε αυτήν», εξήγησε στο «ΤyposThes» ο Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ στον Τομέα Γεωτεχνικής Μηχανικής του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών κ. Χρήστος Αναγνωστόπουλος, τονίζοντας πως: «πρόκειται για ένα συνηθισμένο φαινόμενο τόσο στη χώρα μας, όσο και στον κόσμο. Συμβαίνει όταν υπάρχει πρανές και αυτό και αυτό αστοχήσει. Βασικός παράγοντας για να έχουμε ή μη κατολισθητικά φαινόμενα είναι οι ιδιότητες του εδάφους. Βέβαια αυτό από μόνο του δεν φτάνει. Απαιτούνται και άλλοι παράγοντες για να ενεργοποιηθεί μια κατολίσθηση. Πχ ο κυριότερος είναι το νερό που επηρεάζει προς δυσμενέστερο τις ιδιότητες του εδάφους κάνοντάς το πιο «ολισθηρό» με αποτέλεσμα να έχουμε κατολισθήσεις. Γι’ αυτό και συχνά βλέπουμε τέτοια φαινόμενα όταν έχουμε εκτεταμένες βροχοπτώσεις».
Ο ίδιος εξήγησε πως οι κατολισθήσεις που σχετίζονται με το νερό είναι είτε άμεσες, π,χ. όταν βρέχει και το νερό διαβρώνει την εξωτερική επιφάνεια των πρανών και η κατολίσθηση γίνεται αμέσως υπό μορφή λασπορροής, είτε εμφανίζονται μετά από κάποιο σύντομο σχετικά χρονικό διάστημα (μέρες ή εβδομάδες) μετά από εντατική βροχόπτωση, όταν συγκεντρώνεται νερό σε κάποιο υψηλότερα μέρη και κατεβαίνει προς τα κάτω».
Η κλιματική αλλαγή αλλάζει το έδαφος
Πόσο άραγε φταίει το κλίμα; Η παρατεταμένη ξηρασία που έχουμε τα τελευταία ειδικά καλοκαίρια και οι έντονες βροχοπτώσεις; «Σίγουρα επηρεάζουν. Όταν έχουμε εκτεταμένες ξηρασίες και δεν έχουμε επαρκή δασοκάλυψη ή φυτοκάλυψη το έδαφος σταδιακά αρχίζει και ρηγματώνεται. Αυτό σημαίνει πως είναι πιο εύκολη η διείσδυση του νερού στο έδαφος και αυτό δημιουργεί κατολισθητικά προβλήματα». Επιπλέον οι βροχοπτώσεις έχουν μεγαλύτερη ένταση (μεγάλα ύψη βροχόπτωσης σε μικρό χρόνο), οπότε το έδαφος δεν έχει επαρκή δυνατότητα απορρόφησης η/και απομάκρυνσης του νερού.
Οι περιοχές που έχουν πιο έντονα φαινόμενα
Στη περιοχή μας, όπως ανέφερε ο κ. Αναγνωστόπουλος, «τα πιο πολλά προβλήματα εντοπίζονται στην Πιερία και στην Πίνδο. Αυτό γίνεται επειδή και στις δύο περιοχές οι γεωλογικές συνθήκες είναι δυσμενείς και οι βροχοπτώσεις είναι έντονες .
Παλαιότερα κατά μήκος της Εγνατίας Οδού την περίοδο κατασκευής της υπήρχαν κατολισθήσεις. Όμως με την κατασκευή τεχνικών έργων τα προβλήματα αντιμετωπίστηκαν ικανοποιητικά. Δεν είναι αλήθεια ότι οι ελληνικοί δρόμοι έχουν πρόβλημα ή ότι πχ έγινε προχειροδουλειά. Σε όλα τα μέρη του κόσμου, ακόμα και εκεί που θεωρείται ότι οι προδιαγραφές των έργων είναι πολύ υψηλές και ο έλεγχος της κατασκευής είναι πολύ αυστηρός, παρουσιάζονται πολλές κατολισθήσεις λόγω σεισμών και βροχοπτώσεων (Ιαπωνία, Ηνωμένες Πολιτείες, Αγγλία κλπ). Είναι κάτι που συμβαίνει σε όλα τα μέρη του κόσμου. Δεν θα πρέπει να εκτοξεύουμε εύκολα την λέξη κακοτεχνία».
Η ανθρώπινη δραστηριότητα
Τι γίνεται όμως όταν δεν φταίει μόνο η φύση αλλά και ο άνθρωπος; «Έντονα προβλήματα μπορούμε να συναντήσουμε και λόγω της ανθρωπογενούς παρέμβασης. Πχ αν διανοίξει κάποιος ένα δρόμο και κόψει τον πόδα του πρανούς, το κομμάτι που είναι από πάνω χάνει την πλευρική του υποστήριξη. Αν το έδαφος έχει επαρκείς μηχανικές ιδιότητες (είναι «καλό») δεν θα μετακινηθεί προς τα κάτω. Αν όμως δεν είναι «καλό» μπορεί να φύγει κατευθείαν με το κόψιμο του ποδιού ή να παραμείνει σε μια υπνώδη κατάσταση και με μια βροχή να κατεβεί προς τα κάτω. Αν επίσης κατασκευάσει ένα επίχωμα στην κορυφή ενός πρανούς, οπότε το πρανές «ωθείται» προς τα κάτω, μπορούμε να έχουμε τα ίδια φαινόμενα. Άρα όντως υπάρχει πρόβλημα με ανθρωπογενείς παρεμβάσεις κυρίως όταν γίνονται στους πόδες ή τις κεφαλές ων πρανών».
Σε αυτές τις περιπτώσεις αρμόδιοι για να κρίνουν αν τα πρανή είναι ασφαλή είναι οι πολιτικοί μηχανικοί και ιδίως αυτοί με ειδικότητα γεωτεχνικού μηχανικού. «Αυτοί κάνουν τις γεωτεχνικές μελέτες και έρευνες πριν ξεκινήσουν οι εργασίες για ένα δρόμο ώστε να διαπιστωθεί τι ιδιότητες έχει το έδαφος, αν υπάρχει νερό, αν στην περιοχή υπάρχουν ενεργές κατολισθήσεις κλπ. Στη συνέχεια θα εξετάσουν αν μπορεί να κοπεί το πρανές ή να κατασκευαστεί το επίχωμα επ’ αυτού. Διαφορετικά θα πρέπει να το ενισχύσουν για να μην πέσει. Πχ στις σήραγγες Πλαταμώνα θα δείτε ότι μπαίνοντας και βγαίνοντας από αυτές, υπάρχουν μεγάλοι τοίχοι αντιστήριξης . Αυτούς έχουν κατασκευαστεί για να κρατήσουν το βουνό που είναι από πίσω.
Ανάλογα και στο δρόμο για Καβάλα και Ξάνθη θα παρατηρήσετε ότι υπάρχουν τοίχοι και βραχοπαγίδες. Οι τελευταίες είναι μεταλλικά στοιχεία με ισχυρά δίχτυα που συγκρατούν τα βράχια. Χρησιμοποιούνται σε βραχώδες έδαφος που μερικές φορές δεν μπορεί να το συγκρατήσει κανείς στη θέση του, οπότε λαμβάνονται μέτρα».
Είναι περισσότερες οι κατολισθήσεις τελευταία;
Ρωτήσαμε τον καθηγητή αν όντως είναι περισσότερες οι κατολισθήσεις τελευταία. Όπως μας ανέφερε συμβαίνουν δύο πράγματα: Και έχουμε περισσότερες καταγραφές στην επικαιρότητα λόγω των τεχνολογιών που χρησιμοποιούν τα ΜΜΕ και παράλληλα όντως υπάρχει ζήτημα γιατί έχουν αφενός μεν έχουν αλλάξει οι μετεωρολογικές συνθήκες λόγω της κλιματικής αλλαγής, οπότε το νερό που πέφτει πλέον είναι πολύ και συγκεντρωμένο και το έδαφος δεν μπορεί να διώξει το νερό σιγά σιγά όπως συνέβαινε πριν.
Επίσης ο άνθρωπος επειδή ζητάει περισσότερους χώρους, αναγκαστικά ενοχλεί περιοχές και καταστάσεις που διαφορετικά δεν θα τις άγγιζε. Π.χ. παλιά κάναμε δρόμους μικρού πλάτους. Ένας μικρός δρόμος απαιτούσε μικρές παρεμβάσεις και συχνά δεν ενεργοποιούσε κάτι. Αν όμως θέλουμε πχ να φτιάξουμε ένα δρόμο με 6 λωρίδες πρέπει να σκάψουμε αρκετά . Αυτό σημαίνει ότι θα δημιουργήσω πρόβλημα και θα πρέπει να το αντιμετωπίσω. Οπότε συνοπτικά θα λέγαμε πως και ο Άνθρωπος «ενοχλεί» περισσότερο το περιβάλλον και έχουν αλλάξει οι μετεωρολογικές συνθήκες οπότε το νερό πέφτει με μεγαλύτερη ένταση και πλέον έχουμε ευαισθητοποιηθεί και προσέχουμε περισσότερο.
Επίσης υπάρχει και το θέμα του σεισμού. Έχουμε πολλές κατολισθήσεις και από σεισμούς. Στην Ελλάδα οι κατολισθήσεις από σεισμούς έχουν συνήθως την μορφή των βραχοκαταπτώσεων. Και από αυτές συνήθως πέφτουν μεγάλα κομμάτια βράχων προς τα κάτω είτε στην διάρκεια του σεισμού ή λίγο πιο μετά».
Πώς μπορούμε να βελτιώσουμε την εικόνα
Κληθείς να σχολιάσει πόσο μπορούμε να βελτιώσουμε την εικόνα ο καθηγητής σημείωσε πως: «μπορούμε να κάνουμε κάποια πράγματα πριν και κάποια μετά. Τον σεισμό δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε ή να τον αποφύγουμε. Την κλιματική αλλαγή πρέπει (και μπορούμε) να την ελέγξουμε προφανώς σε επίπεδο πολύ μεγαλύτερης κλίμακας (παγκόσμιο και σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο. Οπότε αυτό που μας μένει είναι να γίνονται σωστά οι μελέτες για τις ανθρωπογενείς παρεμβάσεις και να μελετώνται έγκαιρα οι υφιστάμενες «ύποπτες» καταστάσεις.
Επίσης πρέπει να κάνουμε πράγματα που δεν τα κάναμε παλιά : να προσέχουμε και να παίρνουμε μέτρα για την φύτευση των πρανών, τη δασοκάλυψη και για τις δασοπυρκαγιές. Παλιά τα πρανή με τα δέντρα μπορούσαν να αντέξουν κάποιον όγκο νερού. Τώρα, όταν καεί ένα πρανές και φύγουν τα δέντρα, αποκαλύπτεται το έδαφος και μετά ρηγματώνεται, οπότε σε μια βροχή το νερό βρίσκει εύκολα δρόμο προς το εσωτερικό της εδαφικής μάζας και δεν φεύγει όπως συνέβαινε παλιότερα. Συνεπώς επηρεάζει δυσμενώς την αντοχή του εδάφους και έχουμε πολύ αυξημένες πιθανότητες κατολίσθησης».
