Του Δημήτρη Κετικίδη | Από την έντυπη έκδοση «Τύπος Θεσσαλονίκης»
Στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης βρίσκεται και πάλι η νομική κατοχύρωση του όρου «γυναικοκτονία», μετά τα τελευταία περιστατικά που συγκλόνισαν το πανελλήνιο σε Δράμα και Χανιά. Το ερώτημα που επανέρχεται στο τραπέζι είναι τι θα άλλαζε στην πράξη από μια τέτοια νομοθετική πρωτοβουλία και κατά πόσο θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στην αντιμετώπιση, και κυρίως, στην πρόληψη της έμφυλης βίας.
Με αφορμή τη συζήτηση που έχει ανοίξει, ο «Τύπος Θεσσαλονίκης» επικοινώνησε με τον κ. Θανάση Γραμματικόπουλο δικηγόρο παρ' Αρείω Πάγω και κάτοχο μεταπτυχιακού τίτλου (LL.M.) στο Ευρωπαϊκό και Διεθνές Ποινικό Δίκαιο, ο οποίος ανέφερε μεταξύ άλλων ότι «στο Μεξικό, στην Αργεντινή, στη Χιλή, στη Βολιβία και σε πολλές ακόμη χώρες της Λατινικής Αμερικής η γυναικοκτονία έχει ήδη αναγνωριστεί ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα».
Σχετικά με το αν πρέπει να κατοχυρωθεί νομικά ο όρος «γυναικοκτονία» και γιατί ο κ. Γραμματικόπουλος είπε:
«Ναι, θεωρώ ότι η γυναικοκτονία πρέπει να αναγνωριστεί ως διακριτό ποινικό αδίκημα στον Ποινικό Κώδικα.
Όχι, επειδή η ζωή μιας γυναίκας έχει μεγαλύτερη αξία από τη ζωή οποιουδήποτε άλλου ανθρώπου, αλλά επειδή πρόκειται για ένα ιδιαίτερο εγκληματολογικό φαινόμενο που συνδέεται με σχέσεις κυριαρχίας, έμφυλης ανισότητας και βίας κατά των γυναικών.
Το ποινικό δίκαιο ήδη αναγνωρίζει ειδικές μορφές εγκληματικότητας όταν συντρέχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Διακρίνει τα εγκλήματα μίσους, τις τρομοκρατικές πράξεις, τα εγκλήματα με ρατσιστικά κίνητρα, τα εγκλήματα ενδοοικογενειακής βίας και τα εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας. Αντίστοιχα, η γυναικοκτονία μπορεί να αποτελέσει ειδική μορφή ανθρωποκτονίας όταν αποδεικνύεται ότι τελέστηκε λόγω φύλου ή στο πλαίσιο έμφυλης κυριαρχίας και βίας.
Δεν πρόκειται για ελληνική πρωτοτυπία. Στο Μεξικό, στην Αργεντινή, στη Χιλή, στη Βολιβία και σε πολλές ακόμη χώρες της Λατινικής Αμερικής η γυναικοκτονία έχει ήδη αναγνωριστεί ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα».
Αναλύοντας το πρακτικό όφελος της αναγνώρισης του όρου, με δεδομένο ότι η ανθρωποκτονία τιμωρείται ήδη με ισόβια, ο δικηγόρος ανέφερε ότι:
«Το βασικό όφελος δεν είναι η αυστηρότερη ποινή αλλά η διαφορετική θεσμική αντιμετώπιση του φαινομένου.
Η αυτοτελής τυποποίηση συνεπάγεται υποχρεωτική καταγραφή όλων των περιστατικών γυναικοκτονίας, ειδική στατιστική παρακολούθηση, υποχρεωτική διερεύνηση του έμφυλου κινήτρου από τις αρχές, καθιέρωση ειδικών πρωτοκόλλων πρόληψης και υιοθέτηση στοχευμένων δημόσιων πολιτικών.
Όταν το κράτος αναγνωρίζει θεσμικά ένα κοινωνικό φαινόμενο, μπορεί να το μετρήσει, να το μελετήσει και τελικά να το αντιμετωπίσει αποτελεσματικότερα.
Γι' αυτό θεωρώ ότι η άρνηση αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιαίτερης μορφής εγκληματικότητας δεν αποτελεί απλώς μια νομική διαφωνία. Αποτελεί πρωτίστως πολιτική επιλογή.
Δυστυχώς, ένα σημαντικό τμήμα του πολιτικού συστήματος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την έμφυλη βία μέσα από παρωχημένα στερεότυπα, φοβούμενο συχνά το πολιτικό κόστος που ενδεχομένως συνεπάγεται η σύγκρουση με πιο συντηρητικά και πατριαρχικά αντανακλαστικά της κοινωνίας.
Το έχουμε δει και σε άλλες μεγάλες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Από τα δικαιώματα των γυναικών μέχρι την ισότητα στον πολιτικό γάμο, πολλές φορές οι κυβερνήσεις κινούνται με δισταγμό όταν θεωρούν ότι μπορεί να δυσαρεστήσουν ένα πιο συντηρητικό ακροατήριο.
Όμως η προστασία της ανθρώπινης ζωής και η καταπολέμηση της έμφυλης βίας δεν μπορεί να αποτελεί αντικείμενο πολιτικού υπολογισμού. Η Πολιτεία οφείλει να προηγείται των κοινωνικών προκαταλήψεων και όχι να τις ακολουθεί.
Συνεπώς , η αναγνώριση της γυναικοκτονίας.είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης. Είναι η απόφαση μιας δημοκρατικής πολιτείας να δηλώσει ότι βλέπει, καταγράφει και αντιμετωπίζει ένα υπαρκτό φαινόμενο βίας που για δεκαετίες κρυβόταν πίσω από τον ουδέτερο όρο της ανθρωποκτονίας».
Υπάρχει κάτι το οποίο πρέπει να αλλάξει στη διαχείριση των δραστών; «Η συμμετοχή των δραστών σε προγράμματα διαχείρισης βίαιης συμπεριφοράς, πρέπει να είναι υποχρεωτική» ανέφερε μεταξύ άλλων ο κ. Γραμματικόπουλος.
«Σήμερα πολλές γυναικοκτονίες έχουν προηγούμενο ιστορικό καταγγελιών, απειλών ή περιστατικών βίας.
Για τον λόγο αυτό απαιτούνται υποχρεωτική αξιολόγηση επικινδυνότητας μετά από κάθε σοβαρή καταγγελία , άμεση απομάκρυνση του δράστη από την οικογενειακή κατοικία. , ηλεκτρονική επιτήρηση μέσω βραχιολιού σε περιπτώσεις υψηλού κινδύνου.
Επίσης η συμμετοχή των δραστών σε προγράμματα διαχείρισης βίαιης συμπεριφοράς, πρέπει να είναι υποχρεωτική .
Πολύ σημαντική θα ήταν κατά την άποψή μου και η Δημιουργία εθνικού μητρώου καταδικασμένων που θα αφορά όμως σοβαρά αδικήματα ενδοοικογενειακής βίας. Πρέπει να εξεταστεί η δυνατότητα δημοσιοποίησης στοιχείων καταδικασμένων δραστών εξαιρετικά σοβαρών εγκλημάτων έμφυλης βίας, υπό αυστηρές εγγυήσεις και δικαστικό έλεγχο, όπως ήδη συμβαίνει σε ορισμένες έννομες τάξεις για συγκεκριμένες κατηγορίες εγκλημάτων κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή για πρόσωπα που θεωρούνται ιδιαίτερα επικίνδυνα για τη δημόσια ασφάλεια».
Αναφερόμενος στην ποινική αντιμετώπιση και το αν αυτή είναι αρκετή, ο κ. Γραμματικόπουλος σχολίασε ότι «θα σας απαντήσω κατηγορηματικά, όχι. Η ποινή έρχεται πάντα μετά το έγκλημα , όμως η πρόληψη είναι εκείνη που σώζει ζωές. Γι' αυτό η απάντηση της Πολιτείας δεν μπορεί να εξαντλείται σε αυστηρότερες ποινές, αλλά πρέπει να περιλαμβάνει εκπαίδευση, έγκαιρη παρέμβαση, προστασία των θυμάτων και μηδενική ανοχή απέναντι σε κάθε μορφή έμφυλης βίας. Αυτό είναι το πραγματικό μέτρο μιας σύγχρονης προοδευτικής πολιτικής απέναντι στο φαινόμενο της γυναικοκτονίας.
Γι' αυτό θεωρώ εξαιρετικά σημαντική την υποχρεωτική ένταξη της σεξουαλικής και συναισθηματικής αγωγής στο εκπαιδευτικό σύστημα .
Τα παιδιά πρέπει να εκπαιδεύονται από μικρή ηλικία στον αμοιβαίο σεβασμό, στην έννοια της συναίνεσης, στην ισότητα των φύλων, στην ειρηνική επίλυση συγκρούσεων, στην απόρριψη στερεοτύπων κυριαρχίας και ελέγχου κα.
Οι πιο επιτυχημένες πολιτικές κατά της έμφυλης βίας διεθνώς συνδυάζουν πρόληψη, εκπαίδευση και αυστηρή ποινική αντιμετώπιση».
Η συζήτηση πήγε και στο αν υπάρχουν διεθνή παραδείγματα τα οποία μπορεί να ακολουθήσει η Ελλάδα, με τον δικηγόρο να κάνει ιδιαίτερη αναφορά στην Ισπανία αλλά και σε χώρες της Λατινικής Αμερικής.
«Βεβαίως και δυστυχώς το γεγονός αυτό δεν είναι ευρέως γνωστό. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να ανακαλύψει τον τροχό. Υπάρχουν ήδη διεθνή παραδείγματα που μπορούμε να αξιοποιήσουμε. Η Ισπανία έχει θεσπίσει ειδικά δικαστήρια έμφυλης βίας και εξειδικευμένες εισαγγελικές δομές, ενώ χώρες όπως ο Καναδάς και το Ηνωμένο Βασίλειο εφαρμόζουν σύγχρονα πρωτόκολλα αξιολόγησης κινδύνου και προστασίας των θυμάτων.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η εμπειρία της Λατινικής Αμερικής, όπου χώρες όπως η Κόστα Ρίκα, η Γουατεμάλα, η Χιλή, το Μεξικό, η Αργεντινή και η Βολιβία έχουν ήδη εντάξει τη γυναικοκτονία στη νομοθεσία τους, είτε ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα είτε ως ειδική επιβαρυντική μορφή ανθρωποκτονίας με έμφυλο κίνητρο.
Αυτό αποδεικνύει ότι η θεσμική αναγνώριση της γυναικοκτονίας δεν αποτελεί μια θεωρητική ή ιδεολογική συζήτηση, αλλά μια δοκιμασμένη διεθνή πρακτική. Η Ελλάδα μπορεί να αξιοποιήσει αυτή την εμπειρία, να υιοθετήσει βέλτιστες πρακτικές και να ενισχύσει ουσιαστικά τόσο την πρόληψη όσο και την προστασία των γυναικών από την έμφυλη βία» ανέφερε.
Τέλος, για το αν με τον όρο γυναικοκτονία αποτιμάται διαφορετικά η αξία της ζωής, ο κ. Γραμματικόπουλος είπε:
«Η ανθρώπινη ζωή είναι απολύτως ισότιμη ανεξαρτήτως φύλου. Η γυναικοκτονία δεν αναγνωρίζεται επειδή η ζωή μιας γυναίκας αξίζει περισσότερο. Αναγνωρίζεται επειδή υπάρχει ένα συγκεκριμένο εγκληματολογικό μοτίβο που συνδέεται με την έμφυλη βία.
Ακριβώς όπως τα ρατσιστικά εγκλήματα δεν σημαίνουν ότι η ζωή ενός αλλοδαπού αξίζει περισσότερο από τη ζωή ενός ημεδαπού, έτσι και η αναγνώριση της γυναικοκτονίας δεν μεταβάλλει την αξία της ανθρώπινης ζωής.
Αυτό που αλλάζει είναι η δυνατότητα της Πολιτείας να αναγνωρίζει, να καταγράφει και να προλαμβάνει αποτελεσματικότερα ένα υπαρκτό κοινωνικό φαινόμενο».
