ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 14/10/2025 07:50

Ιβάν Βιριπάγιεφ: «Στο θέατρο ο Θεός είναι ο συγγραφέας»

Προσθέστε το typosthes.gr ως προτιμώμενη πηγή στα αποτελέσματα αναζήτησης στην Google.

Ο δημιουργός παρουσιάζει στην πόλη μας το «Mahamaya Electronic Devices»

*Της Λεμονιάς Βασβάνη | Από την έντυπη έκδοση "Τύπος Θεσσαλονίκης"

Πώς μπορεί να σκέφτεται μια τεχνητή νοημοσύνη; Τέσσερις ερμηνευτές θέτουν ερωτήσεις και απαντούν, δημιουργώντας μια αλυσίδα διαλόγου που αγγίζει όλες τις πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης: επιστήμη, πολιτική, οικογένεια, ναρκωτικά, σεξ, θρησκεία, αγάπη.

«Στην παρουσία του ζωντανού υπάρχει λάθος, συγκίνηση, ενέργεια που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει μόνο πληροφορίες, αλλά μόνο ο άνθρωπος μπορεί να μεταδώσει ζωντανή ενέργεια. Γι’ αυτή τη διαφορά μιλά η παράσταση (…) . Στη σκηνή δεν βρίσκεται ένας χαρακτήρας, αλλά ο ίδιος ο ηθοποιός, ένας ζωντανός άνθρωπος. Και αυτός απευθύνεται άμεσα στον θεατή, παίζοντας γι’ αυτόν το έργο», αναφέρει ο Ιβάν Βιριπάγιεφ για το «Mahamaya Electronic Devices» το έργο του που παρουσιάζει για πρώτη φορά στην Ελλάδα, και στο Θέατρο ARTBOX FARGANI(Αγίου Παντελεήμονος 10, Αρχή Ιασωνίδου, Καμάρα Τηλ.: 2310 208 007) σε δική του σκηνοθεσία.

Ένα έργο που έχει παιχθεί και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. «Σε κάθε μέρος προσαρμόζουμε την παράσταση στον πολιτιστικό κώδικα και στη γλώσσα της εκάστοτε χώρας», σημείωσε ο δημιουργός στο «ΤyposThes». Και πρόσθεσε πως για τον ίδιο «το θέατρο είναι πάνω απ’ όλα ένας πνευματικός δρόμος».

-Πώς γεννήθηκε η ιδέα για την παράσταση;

-Η ιδέα προέκυψε στο πλαίσιο του Πολωνικού Ιδρύματος Ολιστικής Τέχνης (Integral Art) Till House, το οποίο δημιουργήσαμε με τη σύζυγό μου, την ηθοποιό Καρολίνα Γκρούσκα (Karolina Grushka), στη Βαρσοβία, στην αρχή του πολέμου. Τότε άρχισαν να φτάνουν στην πόλη πρόσφυγες από την Ουκρανία, αλλά και άνθρωποι που έφευγαν από τις πολιτικές διώξεις στη Ρωσία και τη Λευκορωσία. Καταλάβαμε ότι οι καλλιτέχνες σε μια τέτοια κατάσταση είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι: τους είναι πολύ δύσκολο να ενταχθούν σε ένα νέο πολιτιστικό περιβάλλον, και σπάνια ασχολείται κανείς με αυτό.

Το ίδρυμα βοηθάει ακριβώς σε αυτό — όχι μόνο στηρίζει τους ανθρώπους σε δύσκολες συνθήκες, αλλά δημιουργεί και χώρο για πραγματική ένταξη στη θεατρική διαδικασία της Ευρώπης. Κάνουμε έργα όπου το ίδιο κείμενο ακούγεται σε διαφορετικές γλώσσες, παιγμένο από καλλιτέχνες από διάφορες χώρες. Έτσι δημιουργήθηκε μια παράσταση που ανεβάσαμε στα ουκρανικά με σκηνοθέτη τον Μικόλα Μίσιν, μετά στα ρωσικά με Λευκορώσους και Ρώσους ηθοποιούς, έπειτα στα λιθουανικά, στα ρουμανικά στη Μολδαβία, στα αγγλικά στο Λονδίνο και στα πολωνικά στη Βαρσοβία. Σε κάθε μέρος προσαρμόζουμε την παράσταση στον πολιτιστικό κώδικα και στη γλώσσα της εκάστοτε χώρας.

Πρόσφατα λάβαμε επιχορήγηση από το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας για την προώθηση του πολωνικού πολιτισμού στο εξωτερικό, και στο πλαίσιο αυτό υλοποιήσαμε το έργο στην Ελλάδα σε συνεργασία με την Coliseum Production. Για εμάς αυτό δεν είναι εμπορική δραστηριότητα — το κάνουμε σχεδόν χωρίς προϋπολογισμό, αλλά έχει τεράστια σημασία: είναι στήριξη για τους καλλιτέχνες που βρέθηκαν σε δύσκολη θέση, είναι διάλογος μεταξύ πολιτισμών και ζωντανή επικοινωνία με το κοινό. Συνοδεύουμε πάντα τις παραστάσεις με φόρουμ και συζητήσεις, ώστε να μην είναι απλώς μια παρουσίαση, αλλά ένας χώρος διαλόγου για όσα είναι σημαντικά.

-Ποιο είναι το σχόλιό σας για τη σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία; Σε ποιο βαθμό έχει διεισδύσει στη ζωή μας και πώς έχει επηρεάσει τις σχέσεις μας;

-Η τεχνολογία έχει εισχωρήσει βαθιά στη ζωή μας — σήμερα είναι η ίδια η ζωή μας. Δεν μπορούμε πια να την ξεχωρίσουμε από εμάς. Ο ίδιος χρησιμοποιώ ενεργά την τεχνητή νοημοσύνη: δουλεύω με το ChatGPT, και ακριβώς χάρη σε αυτή την τεχνολογία δημιουργώ το νέο έργο μου I-One. Χωρίς αυτή τη βοήθεια δύσκολα θα μπορούσε να υλοποιηθεί.

Δεν πιστεύω ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράψει ένα έργο αντί για μένα — αυτό είναι αδύνατο και, κατά τη γνώμη μου, περιττό. Αλλά μπορεί να συγκεντρώνει τις απαραίτητες πληροφορίες, να βοηθά στη δομή του υλικού, να διορθώνει κείμενα. Έτσι η τεχνολογία ανοίγει νέους ορίζοντες και δίνει τεράστιες δυνατότητες στη δημιουργία.

Φυσικά, υπάρχουν και κίνδυνοι. Ίσως αυτές οι τεχνολογίες να γίνουν κάποτε απειλή. Όμως εγώ προτιμώ να πιστεύω ότι θα αλλάξουν τη ζωή μας προς το καλύτερο.

-Ποια είναι η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση για τους ήρωες του έργου;

-Στο έργο Mahamaya Electronic Devices δεν υπάρχουν ήρωες με τη συνηθισμένη έννοια. Δεν υπάρχουν χαρακτήρες που ζουν σε ψευδαισθήσεις ή κάνουν λάθη. Στη σκηνή βρίσκονται απλώς τέσσερις άνθρωποι, ντυμένοι με κοστούμια που τους βοηθούν να αποδώσουν το κείμενο. Δεν είναι ρόλοι ή εικόνες — είναι οι ίδιοι οι εκτελεστές, σε καθαρή μορφή.

-Ποια η διάδραση με το κοινό;

-Η αλληλεπίδραση γίνεται όπως πρέπει να γίνεται στο θέατρο πάντα — μέσα από την ζωντανή επαφή. Στη σκηνή δεν βρίσκεται ένας χαρακτήρας, αλλά ο ίδιος ο ηθοποιός, ένας ζωντανός άνθρωπος. Και αυτός απευθύνεται άμεσα στον θεατή, παίζοντας γι’ αυτόν το έργο. Είναι σαν μια συναυλία: ο μουσικός παίζει μουσική για τον ακροατή, και ο ηθοποιός παίζει το κείμενο για τον θεατή. Ανάμεσα στην αίθουσα και στη σκηνή γεννιέται πάντα αυτή η άμεση, ζωντανή σύνδεση.

-Πώς μπλέκεται η τεχνολογία στην παράσταση;

-Ο τίτλος της παράστασης είναι Mahamaya Electronic Devices. Στα σανσκριτικά «mahamaya» σημαίνει «μεγάλη ψευδαίσθηση»: maha — μεγάλη, maya — ψευδαίσθηση. Το «electronic devices» το μεταφράζω ως «ηλεκτρονικά σκευάσματα».

Στην παράσταση εξετάζεται το πώς μπορεί να σκέφτεται μια τεχνητή νοημοσύνη. Στη σκηνή οι ηθοποιοί παίζουν ιδιόμορφες «ηλεκτρονικές συσκευές» — θέτουν ερωτήσεις, απαντούν σε αυτές, διατυπώνουν κείμενα όπως το κάνει, για παράδειγμα, το ChatGPT. Όμως μέσα από τη ζωντανή εκτέλεση γίνεται φανερή η διαφορά ανάμεσα στην τεχνητή νοημοσύνη και τον άνθρωπο: στην παρουσία του ζωντανού υπάρχει λάθος, συγκίνηση, ενέργεια που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει μόνο πληροφορίες, αλλά μόνο ο άνθρωπος μπορεί να μεταδώσει ζωντανή ενέργεια. Γι’ αυτή τη διαφορά μιλά η παράσταση.

-Συνδυάζετε την σκηνοθεσία και την συγγραφή. Πώς επηρεάζει το ένα το άλλο; Είναι πιο εύκολο να πλάσετε μια ιστορία έχοντας την εμπειρία της σκηνοθεσίας;

-Πιστεύω ότι στο θέατρο υπάρχει μόνο ένας πραγματικός συγγραφέας — ο δραματουργός. Μπορούμε να μιλήσουμε και για τον συνθέτη της μουσικής, αλλά η κύρια πηγή είναι πάντα ο λόγος. Ο σκηνοθέτης είναι εκτελεστής, ένα είδος μαέστρου: υπάρχει ο συνθέτης και υπάρχει εκείνος που υλοποιεί το έργο του. Σήμερα συχνά συμβαίνει το αντίθετο — ο σκηνοθέτης ιδιοποιείται την ιδιότητα του συγγραφέα. Κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι μια παραμόρφωση. Το θέατρο έχει φύγει από τον σωστό δρόμο, γιατί σύμφωνα με τη λογική, την κοινή λογική και τους πνευματικούς νόμους, το πρώτο είναι πάντα ο λόγος. «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν». Ο Θεός είναι ο συγγραφέας.

Όταν εργάζομαι ως σκηνοθέτης, αναλύω το έργο, ακόμη κι αν είναι δικό μου. Τελείωσα τη Σχολή Στσούκιν στη Μόσχα, όπου δάσκαλός μου ήταν ο Αλεξάντρ Μιχαΐλοβιτς Παλάμιτσεφ, μαθητής της Μαρίας Κνέμπελ, που υπήρξε μαθήτρια του Κωνσταντίνου Στανισλάβσκι. Είμαι λοιπόν στην τέταρτη γενιά φορέας αυτής της παράδοσης. Για μένα το κύριο είναι πάντα ο συγγραφέας.

Έτσι, όταν σκηνοθετώ τον Τσέχοφ ή ένα δικό μου έργο, προσεγγίζω το κείμενο με τον ίδιο τρόπο: σαν μια καινούρια δραματουργία που πρέπει να αποκαλυφθεί. Για μένα η σκηνοθεσία και η δραματουργία είναι διαφορετικά επαγγέλματα, αλλά στην περίπτωσή μου ενώνονται.

-Τον τελευταίο καιρό στη Θεσσαλονίκη έχουν παρουσιαστεί αρκετά έργα σας. Ποια είναι η σχέση σας με αυτή την πόλη και τι είναι αυτό που κάνει το έργο σας να αφορά περισσότερο τους θεατές εδώ;

-Αγάπησα πραγματικά τη Θεσσαλονίκη — με την καρδιά και την ψυχή μου. Έχω έρθει εδώ πολλές φορές και κάθε φορά νιώθω θαυμάσια. Για την προετοιμασία της νέας παράστασης έμεινα έναν μήνα στην πόλη, και ήταν μια ξεχωριστή εμπειρία. Οργάνωσα τις πρόβες έτσι ώστε κάθε βράδυ στις επτά να κάνουμε διάλειμμα για να πηγαίνω να βλέπω το ηλιοβασίλεμα. Στην Πολωνία, όπου ζω, τον χειμώνα δεν βλέπουμε ήλιο σχεδόν καθόλου, και εδώ κάθε μέρα έβλεπα τον ήλιο να δύει στη θάλασσα. Αυτό μου έδωσε μεγάλη χαρά.

Υπάρχουν όμως και βαθύτεροι λόγοι. Στη Θεσσαλονίκη βρίσκονται τα λείψανα του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, φιλοσόφου και μυστικού, δημιουργού του ησυχασμού. Τον θαύμαζα πάντα και ονειρευόμουν να επισκεφθώ τον τάφο του — τώρα έχω τη δυνατότητα να πηγαίνω όποτε θέλω. Επιπλέον, η πόλη έχει στενή σχέση με τον εβραϊκό πολιτισμό, και για μένα, που είμαι μισός Εβραίος, αυτό είναι επίσης πολύ σημαντικό.

Μου αρέσει η ατμόσφαιρα της Θεσσαλονίκης — από τα καφέ μέχρι την ανθρώπινη επικοινωνία. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η συνεργάτιδα και φίλη μου, η Κατερίνα Καλενδού, που έγινε πια και συνεργάτιδά μου σε θεατρικά πρότζεκτ. Αγαπάει με πάθος την πόλη, ξέρει την ιστορία της και με βοήθησε να την ανακαλύψω. Νομίζω πως έχω δει μόνο ένα μικρό μέρος της. Αλλά μπορώ ήδη να πω ότι το να δουλεύω εδώ ήταν για μένα αληθινή ευτυχία.

-Τι αγαπάτε περισσότερο στο θέατρο;

-Για μένα το θέατρο είναι σαν ένα μικροκύκλωμα που αντανακλά τη δομή του Σύμπαντος, τη ζωή στη Γη και τη δική μου ζωή. Είναι αντίγραφο της ζωής, αλλά ένα αντίγραφο που μας βοηθά να την καταλάβουμε. Το θέατρο είναι μύθος που μετατρέπεται σε πραγματικότητα όχι μέσω αυταπάτης, αλλά μέσω της αποκάλυψης θεμάτων που μπορούν να αλλάξουν τη συνείδησή μας. Από αυτή την άποψη είναι κοντά στη θεραπεία. Για μένα το θέατρο είναι πάνω απ’ όλα ένας πνευματικός δρόμος.