Της Κωνσταντίνας Καδέρη | Από την έντυπη έκδοση «Τύπος Θεσσαλονίκης»
Μια φοιτητική ομάδα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης επιχειρεί να ανοίξει ένα νέο πεδίο για τη ραδιοαστρονομία στην Ελλάδα, μέσα από την κατασκευή του πρώτου στην Ευρώπη πλήρως στρεφόμενου ανοιχτών δεδομένων ραδιοτηλεσκοπίου , το οποίο σχεδιάζεται και αναπτύσσεται αποκλειστικά από φοιτητές.
Πρόκειται για την BEAM (Beyond Earth Aristotle Missions), μια ομάδα διαστημικής τεχνολογίας που δημιουργήθηκε το 2018 με στόχο να φέρει τους φοιτητές πιο κοντά στην εφαρμοσμένη έρευνα και στην ανάπτυξη διαστημικών τεχνολογιών. Όπως σημειώνουν τα μέλη της, η ομάδα γεννήθηκε από το κοινό όραμα να μετατραπεί «η θεωρητική γνώση σε πρακτική εμπειρία μέσα από τη συμμετοχή σε πραγματικά, σύνθετα projects», ενώ αφετηρία για τη δημιουργία της αποτέλεσε η πρώτη συμμετοχή στο διεθνές φοιτητικό πρόγραμμα REXUS/BEXUS, στο οποίο μετρά ήδη τρεις επιτυχημένες παρουσίες.
Σήμερα η ομάδα, που ήδη βρίσκεται στην 5η γενιά μελών της, αριθμεί περίπου 50 φοιτητές από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, όπως μηχανικούς, φυσικούς και πληροφορικούς, αλλά και μέλη που ασχολούνται με την οικονομική διαχείριση και την επικοινωνία.
Το βασικό ενεργό εγχείρημά της είναι το Project A.S.T.R.O. (Aristotle Student Telescope for Radio Astronomy Observations), το οποίο ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2022 σε συνεργασία με τον Τομέα Αστροφυσικής, Αστρονομίας και Μηχανικής του ΑΠΘ. Η ιδέα προήλθε από δύο φοιτητές του Τμήματος Φυσικής, την Εύη Κουρσουμπά και τον Γιώργο Μιχαηλίδη, ενώ το project υλοποιείται υπό την επίβλεψη του καθηγητή Παντελή Παπαδόπουλου.
Το εγχείρημα γεννήθηκε μέσα από ένα μάθημα ραδιοαστρονομίας, αλλά και από τη διαπίστωση ότι στην Ελλάδα υπάρχουν ελάχιστες αντίστοιχες πρωτοβουλίες στον συγκεκριμένο τομέα. Στόχος της ομάδας είναι οι φοιτητές να αποκτήσουν πρακτική εμπειρία στη χρήση ενός ραδιοτηλεσκοπίου και παράλληλα να δημιουργηθεί μια ανοιχτή υποδομή που θα μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο στην εκπαίδευση όσο και στην έρευνα. Όπως τονίζουν στον Τύπο Θεσσαλονίκης, «η φιλοδοξία μας δεν περιορίζεται στην ολοκλήρωση μιας απαιτητικής κατασκευής, αλλά επεκτείνεται στη δημιουργία ενός εργαλείου που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί από την ακαδημαϊκή κοινότητα και να συμβάλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη της ραδιοαστρονομίας στην Ελλάδα».
Όπως εξηγούν τα μέλη της BEAM, ένα ραδιοτηλεσκόπιο δεν παρατηρεί το ορατό φως, όπως ένα κλασικό τηλεσκόπιο, αλλά καταγράφει ραδιοκύματα που εκπέμπονται από το Διάστημα. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα σύστημα που λειτουργεί σαν μια εξαιρετικά ευαίσθητη κεραία, συλλέγοντας σήματα από ουράνια σώματα που μετατρέπονται σε δεδομένα, τα οποία στη συνέχεια αναλύονται επιστημονικά. Με αυτόν τον τρόπο, οι ερευνητές μπορούν να μελετήσουν φαινόμενα και περιοχές του Σύμπαντος που δεν αποκαλύπτονται με τον ίδιο τρόπο από ένα οπτικό τηλεσκόπιο. Με απλά λόγια, εκεί όπου ένα κοινό τηλεσκόπιο «βλέπει» φως, ένα ραδιοτηλεσκόπιο «ακούει» σήματα από το Διάστημα, δίνοντας στους επιστήμονες μια διαφορετική και συμπληρωματική εικόνα για το πώς λειτουργεί το Σύμπαν.
Παρότι η ραδιοαστρονομία μοιάζει με ένα πολύ εξειδικευμένο επιστημονικό πεδίο, στην πράξη συνδέεται έμμεσα με τεχνολογίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Η μελέτη και η ανίχνευση πολύ ασθενών ραδιοσημάτων έχει συμβάλει στην εξέλιξη των τηλεπικοινωνιών, των δορυφορικών συστημάτων, της πλοήγησης GPS, αλλά και τεχνικών επεξεργασίας σήματος που αξιοποιούνται ακόμη και στην ιατρική απεικόνιση.
Όταν ολοκληρωθεί, το σύστημα θα μπορεί να λειτουργεί σε εύρος συχνοτήτων περίπου από 1 έως 22 GHz και να χρησιμοποιείται για την παρατήρηση διαφορετικών αστρονομικών σημάτων, αλλά και σωμάτων του Ηλιακού Συστήματος, όπως ο Ήλιος και η Σελήνη.
Ωστόσο, λόγω του αυξημένου ραδιοθορύβου μέσα σε ένα αστικό περιβάλλον όπως η Θεσσαλονίκη, το τελικό ραδιοτηλεσκόπιο δεν θα εγκατασταθεί στην πόλη, αλλά στις υποδομές του Αστεροσκοπείου του ΑΠΘ στο όρος Χολομώντας στη Χαλκιδική, όπου οι συνθήκες είναι καταλληλότερες για καθαρές παρατηρήσεις.
Η μεγαλύτερη πρόκληση μέχρι σήμερα, σύμφωνα με την ομάδα, δεν ήταν ένα μεμονωμένο τεχνικό πρόβλημα, αλλά το γεγονός ότι κλήθηκαν να κατασκευάσουν ουσιαστικά από την αρχή ένα τόσο απαιτητικό σύστημα. Όπως αναφέρουν στον Τύπο Θεσσαλονίκης, «χρειάστηκε να μάθουμε να σχεδιάζουμε όχι απλώς επιμέρους εξαρτήματα, αλλά ένα ολοκληρωμένο σύστημα, στο οποίο όλα τα υποσυστήματα —μηχανικά, ηλεκτρονικά και λογισμικού— συνεργάζονται αρμονικά», προσαρμόζοντας τη δουλειά τους σε πραγματικές συνθήκες λειτουργίας. Την ίδια στιγμή, επισημαίνουν ότι μέσα από τη συμμετοχή τους στο project αποκτούν δεξιότητες στη μηχανική, στην ανάπτυξη λογισμικού, στην επιστημονική έρευνα και στη διαχείριση έργων, ενώ καλλιεργούν την ομαδική εργασία και τη συνεργασία.
Για τα μέλη της BEAM, το Project ASTRO είναι κάτι περισσότερο από μια σύνθετη φοιτητική κατασκευή. Είναι μια προσπάθεια να δημιουργηθεί στο ΑΠΘ μια ανοιχτή υποδομή για εκπαίδευση και έρευνα, που θα δώσει στους φοιτητές τη δυνατότητα να δουλέψουν πάνω σε πραγματικά επιστημονικά δεδομένα και, ταυτόχρονα, θα ενισχύσει την παρουσία της ραδιοαστρονομίας στην Ελλάδα.
