Της ΜΑΡΙΑΣ ΚΟΥΖΟΥΦΗ
Τις πύλες του για το κοινό ανοίγει ξανά από σήμερα το Μπέη Χαμάμ, γνωστό και ως «Λουτρά Παράδεισος», ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Θεσσαλονίκης. Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης, οι επισκέπτες θα έχουν και πάλι την ευκαιρία να επισκεφθούν το παλαιότερο οθωμανικό λουτρό της πόλης που δεσπόζει στο κέντρο, επί της οδού Εγνατίας και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής της κληρονομιάς.
Τα εγκαίνια τέλεσε νωρίτερα σήμερα η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, παρουσία εκπροσώπων φορέων της πόλης.
Το έργο αποκατάστασης, το οποίο ξεκίνησε στις αρχές του 2022, είχε ως στόχο τη αποκατάσταση και την ανάδειξη του ιστορικού μνημείου, ώστε να αποκτήσει νέα ζωή ως επισκέψιμος πολιτιστικός χώρος.
«Μπορεί να μη λειτουργεί ως λουτρό, αλλά ας ευχηθούμε να λειτουργεί ως παράδεισος», είπε χαρακτηριστικά η κ. Μενδώνη στην ομιλία της, κάνοντας λόγο για μια σημαντική μέρα και για το Υπουργείο Πολιτισμού και για τη Θεσσαλονίκη, καθώς ένα ακόμα μνημείο αποδίδεται στην πόλη και στους κατοίκους και φυσικά στους επισκέπτες.
Όπως τόνισε, πρόκειται για το μεγαλύτερο και σημαντικότερο οθωμανικό λουτρικό συγκρότημα που θα μπορούσε να βρεθεί σε βαλκανικό χώρο το οποίο είναι πλέον αποκατεστημένο, μετά από κάποιες δεκαετίες που είχε πάψει να έχει την αίγλη την οποία είχε όταν δημιουργήθηκε.
Χαρακτήρισε την αποκατάσταση που έγινε εξαιρετικά ποιοτική. Τα μνημεία είναι ζωντανοί οργανισμοί οι οποίοι κάποια στιγμή χρειάζονται θεραπεία, μπαίνουν στην εντατική προκειμένου να ζήσουν για πολλά χρόνια ακόμη, όπως συνέβη με το συγκεκριμένο. Συγχρόνως όμως απαιτούν φροντίδα, μέριμνα και αγάπη από όλους, όπως είπε.
Συμπλήρωσε ότι ο προγραμματισμός είναι το μνημείο να λειτουργεί ως χώρος επισκέψιμος αλλά και ως χώρος εκδηλώσεων και φιλοξενίας εκθέσεων και ό,τι άλλο αποφασίσουν οι φορείς.
Κατά την υπουργό είναι πάρα πολύ σημαντικό για το Υπουργείο Πολιτισμού και τις δημόσιες πολιτικές του πολιτισμού να αποδίδουμε αποκατεστημένα μνημεία στον αστικό ιστό. Ιδιαίτερα στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης, τόνισε ότι το Υπουργείο Πολιτισμού αυτή τη στιγμή εκτελεί ένα πολύ σημαντικό έργο αρκετών δεκάδων εκατομμυρίων. «Το γεγονός ότι δημιουργούμε με την απόδοση διαφόρων μνημείων, πολιτιστικές διαδρομές που αναδεικνύουν την πολυπολιτισμικότητα της Θεσσαλονίκης είναι κάτι το οποίο δεν είναι μόνο ταυτοτικό. Συνδέεται άμεσα με την βιώσιμη ανάπτυξη και την προοπτική της πόλης της Θεσσαλονίκης», επεσήμανε.
Η ίδια στάθηκε στον τεράστιο πολιτιστικό πλούτο της Θεσσαλονίκης "στον οποίο όφειλε η πολιτεία να επενδύσει για να τον αναδείξει όπως αρμόζει στην πόλη, τους Θεσσαλονικείς και κυρίως στην ιστορία της".
Από την πλευρά του, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης στάθηκε στη συμβολική και ιστορική αξία του μνημείου για την πόλη και τους Θεσσαλονικείς. Όπως ανέφερε, το Μπέη Χαμάμ αποτυπώνει ένα κομμάτι της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, μιας πόλης πολυσυλλεκτικής και πολυπολιτισμικής, και συμβάλλει στην αποκατάσταση της ιστορικής συνέχειας.
Ο κ. Αγγελούδης επισήμανε ότι το μνημείο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σύνολο οθωμανικών μνημείων που αποκαθίστανται και αποδίδονται σταδιακά στους πολίτες, ενώ εξέφρασε τις ευχαριστίες του προς το Υπουργείο Πολιτισμού και τις υπηρεσίες του για τη συνεργασία με τον Δήμο Θεσσαλονίκης.
Η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης Τάνια Πρωτοψάλτη, μίλησε για την ιστορία του μνημείου, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων πως «για πέντε αιώνες αποτέλεσε τον παλμό της κοινωνικής και καθημερινής ζωής στο κέντρο της αγοράς. Σήμερα το μνημείο αυτό ξαναστέκεται όρθιο, αποκαθιστώντας τη δομική του αρτιότητα και αποκαλύπτοντας τον σπάνιο γλυπτό και ζωγραφικό του διάκοσμο».
Οι εργασίες που περιλάμβαναν συντήρηση του διακόσμου, αποκατάσταση των εσωτερικών χώρων και τμήματος της στέγης, αλλά και εγκατάσταση νέων ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και φωτισμού ανάδειξης, υλοποιήθηκαν από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, με προϋπολογισμό 1,5 εκατ. Ευρώ.
Ξεχωριστό τόνο στην τελετή έδωσε το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης, το οποίο πλαισίωσε μουσικά τα εγκαίνια. Το παρών στα εγκαίνια έδωσε και ο Τούρκος Πρόξενος.
Δείτε φωτογραφίες και βίντεο από τα εγκαίνια
Η ιστορία του Μπέη Χαμάμ (Λουτρά Παράδεισος)
Το Μπέη Χαμάμ, γνωστό και ως «Λουτρά Παράδεισος», αποτελεί το παλαιότερο οθωμανικό λουτρό της Θεσσαλονίκης και ένα από τα σημαντικότερα λουτρικά συγκροτήματα των Βαλκανίων. Βρίσκεται στην οδό Εγνατία, κοντά στην πλατεία Αριστοτέλους, και χτίστηκε το 1444 με εντολή του σουλτάνου Μουράτ Β΄
, μόλις 14 χρόνια μετά την οριστική κατάκτηση της πόλης από τους Οθωμανούς το 1430.
Πρόκειται για ένα επιβλητικό δίδυμο χαμάμ, με ξεχωριστά και πλήρως ανεξάρτητα τμήματα για άνδρες και γυναίκες, χωρίς άμεση επικοινωνία μεταξύ τους. Η είσοδος των ανδρών βρισκόταν στη νοτιοδυτική πλευρά του κτιρίου, ενώ για τις γυναίκες είχε προβλεφθεί δεύτερη, πιο διακριτική είσοδος βορειότερα. Το Μπέη Χαμάμ θεωρείται το μεγαλύτερο χαμάμ της Θεσσαλονίκης και ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα μνημεία του είδους του στα Βαλκάνια.
Η αρχιτεκτονική του ακολουθεί την κλασική διάταξη των οθωμανικών λουτρών. Οι λουόμενοι περνούσαν από τον ψυχρό χώρο (cameğan), όπου βρίσκονταν τα αποδυτήρια, στον χλιαρό χώρο (soğukluk) και στη συνέχεια στον θερμό χώρο (sıcaklık). Στο κέντρο του τελευταίου βρισκόταν η μεγάλη μαρμάρινη πλάκα για μασάζ, ενώ περιμετρικά αναπτύσσονταν μικρότερα ιδιαίτερα θερμά δωμάτια (halvet
). Στην ανατολική πλευρά λειτουργούσαν η δεξαμενή νερού και το εξελιγμένο για την εποχή σύστημα θέρμανσης με υπόκαυστα δάπεδα.
Από οθωμανικό χαμάμ στα «Λουτρά Παράδεισος»
Το λουτρό λειτούργησε αδιάλειπτα για περισσότερους από πέντε αιώνες. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης και την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, συνέχισε να λειτουργεί ως δημόσιο λουτρό με την ονομασία «Λουτρά Παράδεισος». Η λειτουργία του σταμάτησε οριστικά το 1968, όταν πλέον το σύγχρονο δίκτυο ύδρευσης και η ύπαρξη τρεχούμενου νερού στα σπίτια κατέστησαν περιττή τη χρήση των δημόσιων λουτρών.
Μετά το κλείσιμό του, το μνημείο πέρασε στην αρμοδιότητα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Ο σεισμός του 1978 προκάλεσε σημαντικές φθορές, αναδεικνύοντας σοβαρά στατικά προβλήματα, κυρίως στους μεγάλους τρούλους. Τη δεκαετία του 1980 πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης, επιτρέποντας τη χρήση του ανδρικού τμήματος για εκθέσεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Η μεγάλη αποκατάσταση του 21ου αιώνα
Νέα εκτεταμένη φάση αποκατάστασης ξεκίνησε στις αρχές του 2022 με στόχο την πλήρη ανάδειξη του μνημείου. Κατά τις εργασίες απομακρύνθηκαν αυθαίρετες κατασκευές του 20ού αιώνα, αποκαταστάθηκαν οι τοιχοποιίες και οι θολωτές κατασκευές με παραδοσιακά υλικά, στερεώθηκαν οι τρούλοι και επισκευάστηκαν οι κεραμοσκεπές.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στα γυναικεία διαμερίσματα, όπου αποκαλύφθηκαν σημαντικά στοιχεία της αρχικής μορφής του λουτρού, όπως τα παλαιά δάπεδα, τα περιμετρικά έδρανα και η οκταγωνική μαρμάρινη δεξαμενή.
Σήμερα, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και ανάδειξης, το Μπέη Χαμάμ ανοίγει ξανά τις πύλες του στο κοινό ως ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της οθωμανικής περιόδου στη Θεσσαλονίκη. Το ιστορικό κτίριο λειτουργεί ως χώρος πολιτιστικών δράσεων και εκδηλώσεων, προσφέροντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να γνωρίσουν ένα μοναδικό κομμάτι της πολυπολιτισμικής ιστορίας της πόλης.
