">
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΓΕΡΟΝΙΚΟΛΑΟΥ
Η Θεσσαλονίκη κρύβει στις γειτονιές της μια ιστορία που δεν αποκαλύπτεται πάντα με την πρώτη ματιά. Πίσω από πολυσύχναστους δρόμους, ανάμεσα σε πολυκατοικίες και στα στενά της Άνω Πόλης, εκκλησίες αιώνων διατηρούν τις μαρτυρίες εποχών που εξακολουθούν να καθορίζουν τη φυσιογνωμία της.
Πέρα από τα γνωστά μνημεία, υπάρχουν ναοί και παρεκκλήσια που συχνά προσπερνάμε. Ορισμένα βρίσκονται μάλιστα δίπλα στα πιο πολυσύχναστα αξιοθέατα, χωρίς να συγκεντρώνουν την ίδια προσοχή. Η αρχιτεκτονική, οι τοιχογραφίες και οι ιστορίες τους, ωστόσο, αξίζουν μια ξεχωριστή στάση.
Από το ψηφιδωτό του Οσίου Δαβίδ μέχρι τις τοιχογραφίες του Αγίου Ευθυμίου και από τα παλιά μοναστηριακά συγκροτήματα μέχρι ένα αγιορείτικο μετόχι δίπλα στη Ροτόντα, εννέα μνημεία γίνονται αφορμή για μια διαφορετική περιήγηση στην πόλη και στη βυζαντινή της κληρονομιά.
Άγιος Γεώργιος
Στη σκιά της Ροτόντας
Στην πλατεία Αγίου Γεωργίου, απέναντι από τη δυτική είσοδο του περιβόλου της Ροτόντας, βρίσκεται ένας μικρός ναός που συχνά περνά απαρατήρητος μπροστά στο επιβλητικό μνημείο. Πρόκειται για τον Άγιο Γεώργιο, μετόχι της Ιεράς Μονής Οσίου Γρηγορίου του Αγίου Όρους.
Η ιστορία των δύο κτιρίων συνδέεται στενά. Όταν η Ροτόντα μετατράπηκε σε τέμενος, τα ιερά σκεύη της μεταφέρθηκαν στον μικρό γειτονικό ναό. Από αυτόν προήλθε και η ονομασία Άγιος Γεώργιος, με την οποία έγινε γνωστή η Ροτόντα μετά την απελευθέρωση.
Ο ναός διατηρεί τη μορφή τρίκλιτης βασιλικής, αποτέλεσμα της ριζικής ανακαίνισης που ολοκληρώθηκε το 1815. Η σημερινή του όψη ανήκει στους νεότερους χρόνους, η παρουσία του όμως συμπληρώνει την ιστορία της περιοχής και τη μακραίωνη σχέση της Θεσσαλονίκης με το Άγιο Όρος.
Άγιος Ευθύμιος
Ένας θησαυρός μέσα στον Άγιο Δημήτριο
Στη νοτιοανατολική πλευρά του ναού του Αγίου Δημητρίου, δεξιά από το ιερό, βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Ευθυμίου. Μέσα στη μεγάλη βασιλική του πολιούχου, ο μικρός αυτός χώρος εύκολα διαφεύγει της προσοχής του επισκέπτη.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του βρίσκεται στις τοιχογραφίες του, που χρονολογούνται στο 1303 και αποτελούν σημαντικό σύνολο της παλαιολόγειας ζωγραφικής. Η συγγένειά τους με τις τοιχογραφίες του Πρωτάτου στις Καρυές του Αγίου Όρους έχει απασχολήσει τους μελετητές.
Εδώ η επίσκεψη απαιτεί πιο προσεκτική παρατήρηση. Τα πρόσωπα, οι χειρονομίες και οι λεπτομέρειες των παραστάσεων δίνουν την ευκαιρία για μια ουσιαστικότερη γνωριμία με τη ζωγραφική της ύστερης βυζαντινής περιόδου, μέσα σε ένα από τα γνωστότερα μνημεία της Θεσσαλονίκης.
Άγιος Παντελεήμονας
Τα ίχνη ενός μοναστηριού
Σε μικρή απόσταση από τη Ροτόντα, κοντά στην οδό Ιασωνίδου, βρίσκεται ο ναός του Αγίου Παντελεήμονα. Έχει συνδεθεί με τη Μονή της Παναγίας Περιβλέπτου, γνωστή και ως Μονή του Κυρ Ισαάκ.
Η εκκλησία χρονολογείται στα τέλη του 13ου ή στις αρχές του 14ου αιώνα και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ναοδομίας των Παλαιολόγων. Ανάμεσα στους δρόμους και στις πολυκατοικίες του κέντρου, διατηρεί την παρουσία ενός παλιού μοναστηριακού κόσμου μέσα στη σύγχρονη πόλη.
Κατά την οθωμανική περίοδο μετατράπηκε σε τέμενος, γνωστό ως Ισακιγιέ Τζαμί. Οι αλλαγές χρήσης και οι επεμβάσεις που ακολούθησαν αποτελούν μέρος της ιστορίας του, όπως συμβαίνει με αρκετούς βυζαντινούς ναούς της Θεσσαλονίκης.
Όσιος Δαβίδ
Το ψηφιδωτό της Θεοφάνειας
Στα στενά της Άνω Πόλης, ο ναός του Οσίου Δαβίδ, γνωστός και ως καθολικό της Μονής Λατόμου, φιλοξενεί ένα από τα σημαντικότερα έργα της παλαιοχριστιανικής τέχνης της Θεσσαλονίκης.
Η οικοδόμησή του τοποθετείται στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα. Στην κόγχη του ιερού σώζεται το περίφημο ψηφιδωτό της Θεοφάνειας, με τον Χριστό στο κέντρο μιας σύνθεσης πλούσιας σε συμβολισμούς.
Βυζαντινή αγιολογική διήγηση παραδίδει ότι το ψηφιδωτό παρέμεινε καλυμμένο και αποκαλύφθηκε θαυματουργικά με σεισμό τον 9ο αιώνα. Η αφήγηση αυτή ανήκει στην παράδοση του μνημείου και χρειάζεται να διακρίνεται από την αρχαιολογική τεκμηρίωσή του.
Στον μικρό σημερινό ναό, η συνάντηση με το ψηφιδωτό είναι ο βασικός λόγος για να σταματήσει κανείς. Οι περιορισμένες διαστάσεις του χώρου κάνουν ακόμη πιο έντονη την παρουσία του έργου.
Άγιοι Απόστολοι
Η τέχνη κοντά στα δυτικά τείχη
Κοντά στα δυτικά τείχη, ο ναός των Αγίων Αποστόλων αποτελεί σημαντικό δείγμα της παλαιολόγειας αρχιτεκτονικής. Ιδρύθηκε στις αρχές του 14ου αιώνα ως καθολικό μονής, με την οποία συνδέεται ο πατριάρχης Νήφων Α΄.
Οι πέντε τρούλοι και ο πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος τραβούν το βλέμμα πριν ακόμη περάσει κανείς στο εσωτερικό. Εκεί, τα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες φανερώνουν την καλλιτεχνική ποιότητα ενός από τα σπουδαιότερα μνημεία της περιόδου.
Από το μοναστηριακό συγκρότημα σώζονται επίσης μέρος του πυλώνα και η κινστέρνα, η δεξαμενή νερού της μονής. Ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος τον 16ο αιώνα, οπότε καλύφθηκαν τμήματα του διακόσμου του. Η επίσκεψη προσφέρει έτσι μια εικόνα τόσο της βυζαντινής τέχνης όσο και των μεταγενέστερων χρήσεων του χώρου.
Άγιος Νικόλαος Ορφανός
Οι τοιχογραφίες της Άνω Πόλης
Ανάμεσα στα σπίτια της Άνω Πόλης, μέσα σε έναν καταπράσινο περίβολο, ο Άγιος Νικόλαος Ορφανός ξεχωρίζει για το σύνολο των τοιχογραφιών του. Η ίδρυσή του τοποθετείται στις αρχές του 14ου αιώνα.
Οι παραστάσεις από τη ζωή του Χριστού και των αγίων καλύπτουν το εσωτερικό του μικρού ναού. Τα χρώματα, η απόδοση των προσώπων και η πυκνότητα των αφηγήσεων συγκροτούν ένα από τα σημαντικά σύνολα της παλαιολόγειας ζωγραφικής στη Θεσσαλονίκη.
Η προέλευση της ονομασίας «Ορφανός» δεν είναι απολύτως βέβαιη. Έχει συσχετιστεί είτε με τον ιδρυτή και την οικογένειά του είτε με την ιδιότητα του αγίου ως προστάτη των ορφανών. Το μνημείο υπήρξε καθολικό μονής και συνδέεται με τη Μονή Βλατάδων, της οποίας αποτελεί μετόχι.
Προφήτης Ηλίας
Ένας ξεχωριστός αρχιτεκτονικός τύπος
Στην Άνω Πόλη, πάνω από την οδό Ολυμπιάδος, ο Προφήτης Ηλίας δεσπόζει σε φυσικό βραχώδες ύψωμα. Ο ναός του 14ου αιώνα ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική του, η οποία παραπέμπει στα καθολικά των αγιορείτικων μονών.
Ο τρίκογχος σχεδιασμός του, με τις μεγάλες πλευρικές κόγχες, τον διαφοροποιεί από τους υπόλοιπους σωζόμενους βυζαντινούς ναούς της πόλης. Στο εσωτερικό διατηρούνται τμήματα του ζωγραφικού διακόσμου του.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η Σφαγή των Νηπίων, αντιπροσωπευτική παράσταση της τελευταίας φάσης της παλαιολόγειας ζωγραφικής στη Θεσσαλονίκη. Μετά την οθωμανική κατάκτηση, ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος. Οι αναστηλωτικές εργασίες του 20ού αιώνα συνέβαλαν στην αποκατάσταση της μορφής του.
Ταξιάρχες
Οι αλλαγές στη χρήση του ναού
Ο ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών αποτελεί ακόμη έναν σταθμό στην εκκλησιαστική ιστορία της Άνω Πόλης. Η βυζαντινή καταγωγή του συνυπάρχει με τις μεταβολές που γνώρισε κατά την οθωμανική περίοδο και στους νεότερους χρόνους.
Επί οθωμανικής κυριαρχίας μετατράπηκε σε τέμενος, γνωστό ως Ικί Σερίφε Τζαμί, και αργότερα επανήλθε στη χριστιανική λατρεία.
Όπως και σε άλλους ναούς της Θεσσαλονίκης, η σημερινή εικόνα του προέκυψε από διαδοχικές επεμβάσεις. Αυτές οι αλλαγές συνδέουν το κτίριο με την ιστορία της γειτονιάς του και με τις διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες που το χρησιμοποίησαν.
Αγία Αικατερίνη
Πέντε τρούλοι στα στενά
Κοντά στα βορειοδυτικά τείχη, η Αγία Αικατερίνη διατηρεί ένα από τα χαρακτηριστικά δείγματα της αρχιτεκτονικής των Παλαιολόγων. Η ίδρυσή της τοποθετείται στα τέλη του 13ου ή στις αρχές του 14ου αιώνα.
Οι πέντε τρούλοι, οι αναλογίες και ο πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος δίνουν στον ναό τη χαρακτηριστική του όψη. Στο εσωτερικό σώζονται αποσπασματικά τοιχογραφίες, πολύτιμες για τη μελέτη της ζωγραφικής της εποχής.
Κατά την οθωμανική περίοδο μετατράπηκε σε τέμενος. Οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν και ήρθαν ξανά στο φως κατά τις εργασίες συντήρησης του 20ού αιώνα. Σήμερα ο ναός παραμένει ενταγμένος στη γειτονιά, ανάμεσα στα στενά και στα κτίρια διαφορετικών εποχών.
Μια στάση στη γειτονιά μας
Οι εννέα αυτοί χώροι δεν έχουν την ίδια ηλικία ούτε ακολούθησαν την ίδια διαδρομή. Άλλοι διατηρούν ψηφιδωτά και τοιχογραφίες, άλλοι ίχνη μοναστηριακών συγκροτημάτων και άλλοι τη μνήμη των αλλαγών που γνώρισε η πόλη.
Η γνωριμία μαζί τους μπορεί να αρχίσει από μια οργανωμένη περιήγηση, μια σχολική επίσκεψη ή μια απλή παράκαμψη στην καθημερινή διαδρομή. Στη Θεσσαλονίκη, άλλωστε, δεν χρειάζεται πάντοτε να απομακρυνθεί κανείς για να συναντήσει την ιστορία της. Συχνά αρκεί να περάσει την είσοδο ενός ναού που μέχρι χθες προσπερνούσε.
