">
του Γιώργου Παπαδημητρίου
«Η τεχνική είναι σημαντική μονάχα όταν την κατακτάς με σκοπό να μεταδώσεις αυτό που βλέπεις. Η φωτογραφική μηχανή είναι για εμάς ένα εργαλείο, όχι ένα όμορφο μηχανικό παιχνίδι. Στην ακρίβεια της λειτουργίας αυτού του μηχανικού αντικειμένου ενδέχεται βέβαια να φωλιάζει ένα ασυνείδητο αντιστάθμισμα για τα άγχη και τις αβεβαιότητες του καθημερινού μόχθου. Σε κάθε περίπτωση, οι άνθρωποι επικεντρώνονται υπερβολικά στις τεχνικές και όχι αρκετά σε αυτό που βλέπουν.» Τάδε έφη σε ελεύθερη μετάφραση ο, κατά πολλούς, πιο αξιόλογος και επιδραστικός φωτογράφος που έζησε ποτέ, ο κύριος Ανρί - Καρτιέ Μπρεσόν, ο οποίος άφησε τη στερνή του πνοή πλήρης ημερών (95 ετών) μία ημέρα σαν κι αυτή, οκτώ χρόνια πριν.
Ας υποθέσουμε όμως αρχικά πως οι άνθρωποι χωρίζονται διαχρονικά σε δύο αδρές κατηγορίες. Η πρώτη είναι εξαιρετικά πολυπληθής και απαρτίζεται από ανθρώπους των οποίων η ζωή κύλησε δίχως κάποιο συγκλονιστικό και αξιομνημόνευτο απρόοπτο. Η δεύτερη είναι εξαιρετικά ολιγομελής και αποτελείται από ανθρώπους που έζησαν πολλές ζωές σε συσκευασία μίας. Με βάση αυτή την υπόθεση, ο Μπρεσόν θα μπορούσε σίγουρα να διεκδικήσει τουλάχιστον μία θέση ΔΣ στη δεύτερη κατηγορία. Διέθετε φυσικά και κάποια συγκριτικά πλεονεκτήματα, όπως μία ιδιαίτερα ευκατάστατη οικογένεια, η οποία ήταν πρόθυμη να σπονσοράρει τα σουλάτσα του πρωτότοκου γιου της στα καλντερίμια της τέχνης και της διανόησης. Μυημένος αρχικά στη ζωγραφική από τον θείο του, ο Μπρεσόν γράφτηκε στην Ακαδημία του διάσημου κυβιστή ζωγράφου Αντρέ Λοτ, με μέτριες όμως επιδόσεις. Συναναστρεφόμενος με τους κύκλους των Σουρεαλιστών, καταπιάστηκε για πρώτη φορά με τη φωτογραφία και το πλήρωμα του χρόνου για τη μεγάλη στροφή δεν θα καθυστερούσε για πολύ ακόμη.
Τι καταγράφεται στο συναρπαστικό παλμαρέ του; Η προειδοποιητική βολή ήρθε όταν, βαριά ερωτοχτυπημένος και πριν εμπλακεί για τα καλά με τη φωτογραφία, αποφασίζει να ταξιδέψει στην Ακτή Ελεφαντοστού, με πιθανότερο απώτερο σκοπό η περιπέτεια να φέρει στο διάβα του τον θάνατο. Προσβάλλεται από βαριάς μορφής ελονοσία, στέλνει επιστολή στο Παρίσι με ακριβείς οδηγίες για την κηδεία του, αλλά η μοίρα του χαλάει το χατίρι. Η συνέχεια περιλαμβάνει 35 μήνες καταναγκαστικής εργασίας ως αιχμάλωτος πολέμου σε ναζιστικό στρατόπεδο κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δύο αποτυχημένες απόπειρες απόδρασης, μία τρίτη και φαρμακερή (επιτυχημένη) και το πέρασμά του στη Γαλλική Αντίσταση. Επιπλέον, μία σύντομη θητεία στον κινηματογράφο, με μικρό ρόλο μάλιστα σε μία από τις πλέον εμβληματικές ταινίες στην ιστορία του σινεμά, το «Règle du Jeu» (Ο κανόνας του παιχνιδιού, 1939), του Ζαν Ρενουάρ. Ως φωτογράφος δε, πραγματικά δεν ξέρει κανείς πού να πρωτοσταθεί.
Στην καταγραφή της επικράτησης των Μαοϊκών στον κινεζικό εμφύλιο ή στα οδοιπορικά του σε Ασία, Αφρική και Λατινική Αμερική, τα οποία περιγράφουν με τον πλέον γλαφυρό τρόπο την αποικιοκρατική κτηνωδία; Στο απίστευτο προνόμιο που του επιφυλάχθηκε να είναι ο πρώτος Δυτικός που θα φωτογραφήσει τη ζωή στη Σοβιετική Ένωση ή στην ενδελεχή και συναρπαστική απεικόνιση της βαθιάς ενδοχώρας των ΗΠΑ; Μήπως στη δημοσιογραφική κάλυψη της κηδείας του ηγέτη του ινδικού αντί-αποικιοκρατικού αγώνα, Μαχάτμα Γκάντι; Ή μήπως στα περίφημα ψυχολογικά πορτρέτα διασημοτήτων, μεταξύ των οποίων οι Ζαν - Πολ Σαρτρ, Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, Αλμπέρ Καμύ, Ιγκόρ Στραβίνσκι, Έζρα Πάουντ, Αλμπέρτο Τζακομέτι, Ουίλιαμ Φόκνερ, Πάμπλο Πικάσο, Ανρί Ματίς;
Όσον αφορά το πιο τεχνικό σκέλος της δουλειάς του Μπρεσόν, αξίζει να αναφερθεί πως χρησιμοποιούσε πάντοτε ασπρόμαυρο 36άρι φιλμ, ενώ ποτέ του δεν κατέφυγε σε ρετούς, εφέ ή φλας, καθώς όπως είχε χαρακτηριστικά πει, «το να χρησιμοποιείς φλας είναι σα να πηγαίνεις σε ένα κονσέρτο κρατώντας πιστόλι στο χέρι». Το 1952, εξέδωσε το βιβλίο «Images à la sauvette», το οποίο αποδόθηκε στα αγγλικά με τον τίτλο «The decisive moment». Πράγματι, η έννοια αυτή είναι κεφαλαιώδης στο έργο του Μπρεσόν, όπως άλλωστε πιστοποιεί και ο ίδιος λέγοντας πως «δεν υπάρχει τίποτα σε αυτό τον κόσμο, στο οποίο να μην εμπεριέχεται μία αποφασιστική στιγμή». Ο Μπρεσόν μεγαλούργησε σε ένα κόσμο ολότελα διαφορετικό από τον τωρινό του χυδαίου και ανελέητου βομβαρδισμού από εικόνες. Στην εποχή του Μπρεσόν, οι φωτογραφίες του αποτελούσαν τεκμήρια ζωής και ίχνη αιωνιότητας και ο χαρακτηρισμός που έλαβε ως «Τολστόι της φωτογραφίας» μάλλον επικυρώνει την ακτινοβολία του καλλιτεχνικού του μεγέθους.
Ακόμη σε μία τόσο σαγηνευτική διαδρομή πάντως, η ζωή βρίσκει τον τρόπο της να χύσει λίγο δηλητήριο ειρωνείας. Ο Μπρεσόν δεν πέθανε με μία φωτογραφική μηχανή ανά χείρας όπως θα φανταζόταν κάποιος ρομαντικός, αντιθέτως τα τελευταία τριάντα χρόνια της ζωής του είχε αποσυρθεί από τη φωτογραφία. Προσπάθησε να καταπιαστεί εκ νέου με τη ζωγραφική, δηλώνοντας μάλιστα σε κάποια στιγμή πως «η φωτογραφία δεν υπήρξε τίποτα περισσότερο από μία δίοδος που οδηγούσε στη ζωγραφική, ένα είδος αυτόματου σχεδίου». Ο σημαντικότερος ίσως φωτογράφος της ως τώρα ιστορίας πέθανε με το ανικανοποίητο παράπονο πως παρέμεινε μια ζωή ένας μετριότατος ζωγράφος. Τι να πει κανείς…
