Συνέντευξη στην Λεμονιά Βασβάνη
Να ανακαλύψουν την ιστορία της γραφής, από τη σουμεριακή σφηνοειδή γραφή έως το ελληνικό αλφάβητο, να μάθουν για την ιστορία του βιβλίου ως αντικειμένου, μέσα από τις διάφορες μορφές του στην ιστορία, και να γνωρίσουν τα βασικά υλικά γραφής των εποχών –πηλός και λαβίδα, πάπυρος και καλάμι ή πένα, θα έχουν όσοι συμμετέχουν στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Περιπέτεια στους Χρόνους της Γραφής» που έχει σχεδιάσει η Ευλαμπία Τσιρέλη, Δρ. Βιβλικής Γραμματείας και Θρησκειολογίας ΑΠΘ, Yale Artist-in-Residence, ΜΔ ερευνήτρια Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΑΠΘ και συγγραφέας.
«Η γραφή είναι δηλαδή γέφυρα ανάμεσα στη λογική και τη φαντασία», ανέφερε η ίδια στο «ΤyposThes». Εξήγησε πως στην ψηφιακή εποχή «Ο κίνδυνος δεν είναι να χαθεί η γραφή, αλλά να χαθεί η ποιότητα της γραφής: η σωστή χρήση της γλώσσας, η σκέψη και η δημιουργική έκφραση, η σύνδεση του σώματος και του νου με τους χαρακτήρες. Και αυτό δεν είναι κάτι μελλοντικό, το βλέπουμε να συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας σε μικρούς και μεγάλους».
Μίλησε για το πώς αντιδρούν μικροί και μεγάλοι στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που υλοποιείται σε σχολεία, μουσεία, ιδρύματα, φεστιβάλ, δημιουργικούς χώρους και στη ΧΑΝΘ, αλλά και για το ποια είναι κατά τη γνώμη της η πιο συναρπαστική μορφή γραφής. Περισσότερα στην συνέντευξη που ακολουθεί.
-Στην εποχή των υπολογιστών η χειρόγραφη γραφή έχει μειωθεί δραστικά. Πώς αυτό επιδρά στην γλώσσα μας και στον τρόπο έκφρασης; Πόσο επηρεάζει και τον τρόπο γραφής;
-Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές υπάρχουν στις ζωές μας πολλά χρόνια πια. Νομίζω πως το μεγάλο μεταίχμιο, όσον αφορά τη γλώσσα –προφορική και γραπτή–, είναι τα smartphones/tablets, κοινώς, η άμεση και συνεχής πρόσβαση στον ψηφιακό κόσμο. Σε αυτή την εποχή των φορητών ψηφιακών συσκευών και στη χρήση τους από τα παιδιά, ως εκπαιδευτικός την τελευταία επταετία παρατήρησα μεγάλες αλλαγές, όπως πτώχευση λεξιλογίου, δυσκολία να βρουν τις κατάλληλες λέξεις για να εκφράσουν αυτό που θέλουν, δυσγραφία, δυσορθογραφία, διπλάσια έως τριπλάσια ποσοστά μαθησιακών δυσκολιών που κορυφώνονται στο Γυμνάσιο. Δεν είμαι ειδική σε αυτά τα θέματα, ωστόσο το φαινόμενο είναι έντονο σε μικρούς και μεγάλους, και κάθε εκπαιδευτικός μπορεί εύκολα να το παρατηρήσει.
-Πώς άλλαξε ανά τα χρόνια η γραφή; Πώς έχει εξελιχθεί;
-Η γραφή στα πρώτα στάδια του πολιτισμού ξεκίνησε από την ανάγκη του ανθρώπου να υπολογίσει και να μετρήσει αγαθά. Αργότερα, χρησιμοποιήθηκε ως δήλωση κτίσης, για ονόματα θεών σε τελετουργίες και αναθήματα, και σταδιακά για την έκφραση του ανθρώπου, την καταγραφή της Ιστορίας, την καταγραφή των επών κ.ά. Αν τα πρώτα οργανωμένα συστήματα γραφής ξεκινούν στην αρχαία Εγγύς Ανατολή το 3500 π.Χ. περίπου, υπολογίστε τι κόπος χρειάστηκε και πόσο μεγάλο είναι το ταξίδι της γραφής μέχρι σήμερα, ώστε να έχουμε το σύγχρονο αλφάβητο, τόσες πολλές γλώσσες και διαλέκτους σε όλο τον κόσμο. Είναι ίσως το μεγαλύτερο επίτευγμα του ανθρώπου και το μεγαλύτερο στάδιο πολιτισμού. Σήμερα, τη βλέπουμε να περνάει ένα δύσκολο μεταίχμιο…
-Πώς σχεδιάσατε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα; Ποιοι οι κύριοι στόχοι; Με ποια βάση επιλέξατε τις θεματικές στις οποίες θα εστιάσετε;
-Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Περιπέτεια στους Χρόνους της Γραφής» είναι ένα πρόγραμμα που έχει προκύψει μετά από χρόνια ακαδημαϊκής και προσωπικής μελέτης των πολιτισμών της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής και, κατά συνέπεια, των συστημάτων γραφής τους – καθώς «πολιτισμός» και «γλώσσα/γραφή» είναι αλληλένδετες έννοιες. Έχω εφαρμόσει το πρόγραμμα παλαιότερα σε δράσεις με τους μαθητές μου, με κάποιες συνοπτικές μορφές του. Θέλησα όμως να φτιάξω κάτι οργανωμένο, με συγκεκριμένους στόχους, που θα βοηθήσει μικρούς και μεγάλους να επανεξετάσουν τη σχέση τους με τη γραφή, να την ανανοηματοδοτήσουν, να συνειδητοποιήσουν τον μεγάλο κόπο αυτού του τεράστιου επιτεύγματος του ανθρώπου από την προϊστορία μέχρι τον Μεσαίωνα, αλλά και να παρατηρήσουν την τέχνη και την ομορφιά της. Τη σύνδεση της κίνησης του χεριού, του μυαλού και της αισθητικής τους.
Έτσι, έχω δομήσει μια διαδραστική παρουσίαση, με μια ολοκληρωμένη προσωπική μουσειοσκευή. Οι συμμετέχοντες/ουσες ανακαλύπτουν την ιστορία της γραφής, από τη σουμεριακή σφηνοειδή γραφή έως το ελληνικό αλφάβητο, μαθαίνουν για την ιστορία του βιβλίου ως αντικειμένου, μέσα από τις διάφορες μορφές του στην ιστορία, γνωρίζουν τα βασικά υλικά γραφής των εποχών –πηλός και λαβίδα, πάπυρος και καλάμι ή πένα, περγαμηνή, παλιό χειροποίητο χαρτί– και δουλεύουν σε ομάδες πειραματιζόμενοι/ες στους χαρακτήρες αρχαίων γραφών και αλφαβήτων.
-Πώς η γραφή συνδέεται με άλλες επιστήμες αλλά και με τέχνες;
-Η γραφή συνδέεται στενά με τις επιστήμες και τις τέχνες. Με τις επιστήμες, γιατί αποτελεί μέσο έρευνας, καταγραφής και μετάδοσης γνώσης, και με τις τέχνες, γιατί είναι τρόπος δημιουργικής έκφρασης στη λογοτεχνία, το θέατρο, τη μουσική και τις εικαστικές τέχνες. Δίνει μορφή σε συναισθήματα και ιδέες. Είναι δηλαδή γέφυρα ανάμεσα στη λογική και τη φαντασία, συνδυάζοντας τη δύναμη της σκέψης με την ανάγκη του ανθρώπου να επικοινωνεί και να δημιουργεί.
-Στην εποχή των social media και των κινητών, υπάρχει κίνδυνος να χαθεί η γραφή;
-Στην εποχή των social media και των κινητών, η γραφή αλλάζει μορφή, αλλά δεν χάνεται. Οι άνθρωποι γράφουν περισσότερο από ποτέ – σε μηνύματα, αναρτήσεις και σχόλια – όμως η γραφή γίνεται ψηφιακή, συχνά πιο σύντομη, επιφανειακή και γεμάτη σύμβολα ή εικόνες. Το κυριότερο είναι ότι εξαφανίζεται ή μειώνεται υπερβολικά η χειρόγραφη γραφή. Ο κίνδυνος δεν είναι να χαθεί η γραφή, αλλά να χαθεί η ποιότητα της γραφής: η σωστή χρήση της γλώσσας, η σκέψη και η δημιουργική έκφραση, η σύνδεση του σώματος και του νου με τους χαρακτήρες. Και αυτό δεν είναι κάτι μελλοντικό, το βλέπουμε να συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας σε μικρούς και μεγάλους.
-Πόσο διαφέρει η στάση των ενήλικων και των παιδιών στο θέμα του εργαστηρίου;
-Τα παιδιά το αντιμετωπίζουν με μεγάλο ενδιαφέρον και ωριμότητα. Επιδεικνύουν προσήλωση και ακρίβεια, προσπαθούν για την τελειότητα όταν σχηματίζουν τα αρχαία αλφάβητα σε όλες τις επιφάνειες γραφής. Οι ενήλικες γίνονται παιδιά κατά τον πειραματισμό με τα υλικά γραφής, «ξαναμαθαίνουν» τη γραφή, επανεκτιμούν, αναθεωρούν. Σίγουρα και οι δύο ομάδες μαθαίνουν και το διασκεδάζουν πολύ!
-Ποια κατά τη γνώμη σας είναι η πιο συναρπαστική μορφή γραφής και γιατί;
-Νομίζω πως είναι πολύ εντυπωσιακή η σφηνοειδής γραφή των Σουμερίων, λόγω της αφηρημένης και συμβολικής της φύσης: με απλά σημεία πίεσης μιας ξύλινης τετράγωνης λαβίδας σε πήλινες πινακίδες, οι Σουμέριοι κατόρθωσαν να αποδώσουν ήχους, έννοιες και ολόκληρες προτάσεις, δημιουργώντας ένα από τα πρώτα ολοκληρωμένα συστήματα γραφής στον κόσμο. Αλλά και τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά είναι πολύ εντυπωσιακά, καθώς οι Αιγύπτιοι ανήγαγαν τη γραφή σε μεγάλη τέχνη. Εδώ έχουμε βέβαια ως επί το πλείστον πάπυρο και καλάμι ως υλικά γραφής.
*Η «Περιπέτεια στους Χρόνους της Γραφής» είναι ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που προσαρμόζεται σε όλες τις ηλικίες.
Αναλυτικές πληροφορίες - Κρατήσεις: [email protected]. Τηλέφωνο: 6981 331 350.
