">
Πόσο ζωντανή είναι σήμερα η ψαλτική τέχνη; Πώς κατάφερε ένα φωνητικό σύνολο γυναικών να υπηρετεί με όρεξη και μεράκι αυτό το είδος μουσικής και να κατακτά όχι μόνο την πόλη, αλλά και τους κατοίκους τρίτων χωρών;
Ο Γυναικείος Βυζαντινός Χορός «Ευ Νεανίδες», δημιουργήθηκε το 2020 μέσα στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και αποτελούνται κυρίως από φοιτήτριες του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης. Σήμερα είναι μέλος του Εργαστηρίου Ποιητικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, το οποίο διευθύνει ο καθηγητής Μάνος Αχαλινωτόπουλος και πρόσφατα επισκέφθηκε τη Δημοκρατία της Μολδαβίας μετά από επίσημη πρόσκληση της Μητροπόλεως Κισινάου και πάσης Μολδαβίας και στο πλαίσιο των λατρευτικών και πολιτιστικών εκδηλώσεων για την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Μέσα από το τετραήμερο ταξίδι τους τα μέλη του γυναικείου φωνητικού συνόλου συμμετείχαν σε σειρά εκδηλώσεων υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση και διδασκαλία του αναπληρωτή καθηγητή Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης Σχολή Κοινωνικών, Ανθρωπιστικών Επιστημών και Τεχνών κ. Γεώργιου Πατρώνα.
Ο ίδιος ανέφερε στον «ΤyposThes»: «Η παρουσία μας στη Μολδαβία έχει για εμάς ιδιαίτερη σημασία, γιατί δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη καλλιτεχνικό ταξίδι. Βρισκόμαστε εδώ ύστερα από επίσημη πρόσκληση της Μητροπόλεως Κισινάου και πάσης Μολδαβίας, σε ένα πρόγραμμα που συνδυάζει τρεις διαστάσεις της Βυζαντινής Ψαλτικής Τέχνης: τη λατρευτική, μέσα από τη συμμετοχή μας στην Ιερά Αγρυπνία, την καλλιτεχνική, μέσα από τη συναυλιακή παρουσία, και την εκπαιδευτική, μέσα από το master class στη Φωνητική Μουσική Εκτέλεση – Ψαλτική.
Και εδώ θεωρώ ότι χρειάζεται να θυμόμαστε κάτι θεμελιώδες: η Βυζαντινή Μουσική δεν γεννήθηκε ως συναυλιακή μουσική. Η πρωταρχική της λειτουργία είναι η ύμνηση και η δοξολογία του Τριαδικού Θεού μέσα στη λατρευτική ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η καλλιτεχνική και εκπαιδευτική της διάσταση είναι πολύ σημαντικές, αλλά πηγάζουν από αυτή την πρωταρχική λειτουργία.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι μας προσκαλεί ένας τόπος με τη δική του διαφορετική εκκλησιαστική και μουσική παράδοση. Αυτό δημιουργεί έναν πραγματικό διάλογο. Δεν ερχόμαστε για να επιβάλουμε ή να υποδείξουμε έναν τρόπο· ερχόμαστε για να παρουσιάσουμε την ελληνική Βυζαντινή Ψαλτική Παράδοση και ταυτόχρονα να γνωρίσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο ένας άλλος ορθόδοξος λαός εκφράζει τη δική του λατρευτική εμπειρία.
Μας συγκινεί ιδιαίτερα το ενδιαφέρον των νέων ανθρώπων, τόσο στη Θεολογική Σχολή όσο και στο Θεολογικό Σχολείο. Βλέπουμε νέους ανθρώπους που θέλουν να ακούσουν, να γνωρίσουν και να κατανοήσουν αυτή τη μουσική γλώσσα.
Και ασφαλώς δεν μπορώ να μην αναφερθώ στην υποδοχή που μας επιφυλάχθηκε. Από την πρώτη στιγμή ο κόσμος της Μολδαβίας μάς περιέβαλε με εξαιρετική αγάπη, ζεστασιά και συγκίνηση. Τελικά, πριν ακόμη συνομιλήσουν οι διαφορετικές μουσικές παραδόσεις, συναντήθηκαν οι άνθρωποι. Και αυτό ίσως είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που παίρνουμε μαζί μας από αυτή την παρουσία.
Παράλληλα, μέσα από τις Ευνεάνιδες εκπροσωπείται το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και το Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης, αναδεικνύοντας πώς ένα σύγχρονο πανεπιστήμιο μπορεί να συμβάλλει στη μελέτη, τη διδασκαλία και τη διεθνή επικοινωνία ενός ζωντανού στοιχείου της πολιτιστικής και πνευματικής μας κληρονομιάς».
Μακρά περίοδος προετοιμασίας
Πώς προετοιμάστηκαν τα μέλη της ομάδας; «Η προετοιμασία ενός τέτοιου ταξιδιού δεν αρχίζει λίγες ημέρες πριν από την αναχώρηση. Είναι αποτέλεσμα μιας μακράς εκπαιδευτικής και βιωματικής διαδικασίας.
Με τις Ευνεάνιδες εργαζόμαστε συστηματικά στη φωνητική αγωγή, στην ακρίβεια των διαστημάτων, στην ομοιογένεια του ήχου, στο ύφος, στην άρθρωση και, κυρίως, στη σχέση λόγου και μέλους.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη Βυζαντινή Ψαλτική. Ο λόγος δεν προστίθεται απλώς πάνω σε μια ήδη υπάρχουσα μελωδία. Ο λόγος δίνει κατεύθυνση, νόημα και δυναμική στη μελωδία. Το μουσικό κείμενο υπηρετεί το υμνολογικό κείμενο και μαζί διαμορφώνουν την ερμηνεία.
Γι’ αυτό και η εκπαίδευση δεν μπορεί να περιοριστεί στην αίθουσα διδασκαλίας. Με την ευλογία του Παναγιωτάτου Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ. Φιλοθέου και με την ιδιαίτερη στήριξη και αγάπη του Πρωτοσυγκέλλου της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, π. Ιακώβου Αθανασίου, οι Ευνεάνιδες έχουν βρει μια πραγματική πνευματική και καλλιτεχνική εστία στον Ιερό Ναό Αγίου Θεράποντος Κάτω Τούμπας, στο πλαίσιο του Καλλιτεχνικού Εργαστηρίου του Ναού, συμμετέχοντας ενεργά στις λειτουργικές του πράξεις.
Εκεί η γνώση συναντά την πράξη. Οι φοιτήτριες αντιλαμβάνονται ότι άλλο είναι να μελετάς ένα μουσικό κείμενο και άλλο να το εντάσσεις στην πραγματική ακολουθία, να αντιλαμβάνεσαι τη θέση του, τον χρόνο του, τον λόγο του και τη λειτουργική του σκοπιμότητα.
Έτσι προετοιμαστήκαμε και για τη Μολδαβία: όχι μόνο για να παρουσιάσουμε ένα άρτιο μουσικό αποτέλεσμα, αλλά για να μεταφέρουμε όσο μπορούμε αυθεντικότερα το ήθος μιας ζωντανής λατρευτικής παράδοσης», σημείωσε ο κ. Πατρώνας.
«Η μουσική γλώσσα της ορθόδοξης λατρείας»
Τον ρωτήσαμε πόσο ακολουθούν σήμερα οι νέοι την Ψαλτική Τέχνη; Πώς αντέχει στον χρόνο και πώς συνομιλεί με το σήμερα;
Ο ίδιος ανέφερε: «Θα έλεγα ότι εδώ πρέπει πρώτα να αντιστρέψουμε λίγο το ερώτημα. Η Βυζαντινή Ψαλτική δεν «αντέχει» απλώς στον χρόνο όπως μπορεί να αντέξει ένα ιστορικό μουσικό είδος.
Είναι ακόμη ζωντανή, επειδή εξακολουθεί να επιτελεί σήμερα την ίδια βασική λειτουργία για την οποία δημιουργήθηκε: να αποτελεί τη μουσική γλώσσα της ορθόδοξης λατρείας». Και συμπλήρωσε: «Όσο υπάρχει η ζωντανή λειτουργική ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον ελληνικό χώρο, η Ψαλτική δεν αποτελεί απλώς μνήμη του παρελθόντος. Ακούγεται κάθε ημέρα στους ναούς, συνοδεύει τον άνθρωπο στις μεγάλες στιγμές της ζωής του και, κυρίως, γίνεται μέσα στη λατρεία μέσο προσευχής, ύμνησης και επικοινωνίας του ανθρώπου με τον Θεό.
Επομένως, η συνέχειά της δεν εξαρτάται μόνο από τα πανεπιστήμια, τα ωδεία ή τις σχολές. Αυτά έχουν τεράστια ευθύνη να τη μελετούν, να τη διδάσκουν και να διαμορφώνουν τους επόμενους γνώστες και ερμηνευτές της. Όμως η βαθύτερη δύναμη που τη διατηρεί ζωντανή βρίσκεται στη λατρευτική της λειτουργία.
Ταυτόχρονα πρόκειται για μια εξαιρετικά σύνθετη και απαιτητική μουσική γλώσσα. Η σημειογραφία της δεν λειτουργεί απλώς ως καταγραφή διαδοχικών φθόγγων. Μέσα στο μουσικό κείμενο συνυπάρχουν η πορεία της μελωδίας, οι ποιότητες και οι τρόποι εκφοράς, ο ρυθμός του λόγου και η εκφραστική του δυναμική. Λόγος και μέλος δεν είναι δύο ανεξάρτητα στοιχεία· αποτελούν μία ενότητα.
Γι’ αυτό και συνηθίζω να επιμένω στους φοιτητές ότι ο λόγος είναι εκείνος που δίνει πολλές φορές τη δυναμική στη μελωδία. Δεν ψάλλουμε απλώς νότες στις οποίες τοποθετήσαμε λέξεις. Ψάλλουμε έναν υμνολογικό λόγο που αποκτά μουσική υπόσταση.
Αυτό ακριβώς κάνει τη μάθησή της απαιτητική αλλά και συναρπαστική. Χρειάζεται γνώση της σημειογραφίας, ακουστική καλλιέργεια, φωνητική εκπαίδευση, αντίληψη των διαστημάτων, γνώση των ήχων και, πάνω απ’ όλα, μακρά σχέση με τη ζωντανή ψαλτική πράξη.
Και οι νέοι ανταποκρίνονται όταν τους αποκαλύπτουμε αυτή την πληρότητα. Το βλέπουμε στις φοιτήτριές μας, αλλά το βλέπουμε αυτές τις ημέρες και στη Μολδαβία. Νέοι μιας άλλης χώρας και μιας άλλης μουσικής παράδοσης ενδιαφέρονται για αυτή τη γλώσσα.
Άρα η Βυζαντινή Ψαλτική συνομιλεί με το σήμερα όχι επειδή προσπαθούμε να την κάνουμε «μοντέρνα», αλλά επειδή παραμένει ζωντανή, λειτουργική και ουσιαστική για τον άνθρωπο του σήμερα, όπως υπήρξε για τόσες γενιές πριν από εμάς».
Ανάπτυξη σε δύο χώρους που αλληλοσυμπληρώνονται
Σχετικά με τις Ευνεάνιδες σημείωσε: «Ακόμη και το όνομα “Ευνεάνιδες” εκφράζει τη φιλοσοφία του σχήματος. Το “Ευ” παραπέμπει στο κάλλος και οι “νεάνιδες” στη νεότητα. Το κάλλος εδώ δεν αφορά μόνο την αισθητική ομορφιά της φωνής. Αφορά ένα ευρύτερο μουσικό, πνευματικό και ανθρώπινο κάλλος που καλείται να συναντήσει τη νέα γενιά.
Αυτό που θεωρώ ότι δίνει στο σχήμα την ιδιαίτερη ταυτότητά του είναι ότι αναπτύσσεται ουσιαστικά σε δύο χώρους που αλληλοσυμπληρώνονται.
Ο πρώτος είναι το Πανεπιστήμιο: ο χώρος της συστηματικής γνώσης, της διδασκαλίας, της έρευνας και της καλλιτεχνικής καλλιέργειας.
Ο δεύτερος είναι ο Ιερός Ναός Αγίου Θεράποντος: ο χώρος της ζωντανής λατρείας, όπου η Ψαλτική αποκτά τον πραγματικό λειτουργικό της προορισμό.
Έτσι, οι Ευνεάνιδες δεν λειτουργούν μόνο ως ένα γυναικείο φωνητικό σύνολο. Αποτελούν έναν χώρο όπου η επιστημονική γνώση συναντά τη βιωματική πράξη και η νέα γενιά συναντά μια ζωντανή παράδοση αιώνων.
Δεν θέλουμε απλώς να δημιουργήσουμε καλές εκτελέστριες. Θέλουμε οι νέες αυτές γυναίκες να γνωρίσουν τι ψάλλουν, γιατί το ψάλλουν, ποια θέση έχει αυτό μέσα στη λατρεία και ποια ευθύνη αναλαμβάνουν όταν γίνονται οι ίδιες φορείς αυτής της μουσικής γλώσσας.
Και ίσως αυτό να εκφράζει καλύτερα και το νόημα των Ευνεανίδων: το κάλλος μιας ζωντανής μουσικής και λατρευτικής γλώσσας που παραδίδεται στη νέα γενιά, όχι απλώς για να διατηρηθεί, αλλά για να συνεχίσει να ζει».
Για τον Γεώργιο Πατρώνα
Ο Δρ Γεώργιος Α. Πατρώνας είναι Μουσικοπαιδαγωγός, Ερμηνευτής Ψαλτικής και Ερευνητής. Διδάσκει στο Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας ως Αναπληρωτής Καθηγητής με γνωστικό αντικείμενο «Φωνητική Μουσική Εκτέλεση - Ψαλτική» και στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών, «Επιστήμες και Τέχνες της Μουσικής» του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Πραγματοποίησε στο εξωτερικό προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές στην ειδικότητα Μουσικοπαιδαγωγική και Διδακτική της μουσικής στο πιάνο και στη Διεύθυνση συνόλων. Ολοκλήρωσε τις Διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, και μεταδιδακτορικές εργασίες στον τομέα της Διδακτικής της Βυζαντινής Μουσικής και στην Ερμηνεία και Εκτέλεση Ψαλτικής. Πρόσθετες ειδικές σπουδές πραγματοποίησε στη «Θεωρία της Μουσικής μάθησης και διδακτικής». Είναι Πρωτοψάλτης του Ιερού Ναού Αγίου Θεράποντος Κ. Τούμπας Θεσσαλονίκης, μέλος του Εργαστηρίου ποιητικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Χοράρχης του Βυζαντινού Χορού «Ευδρομούντες» και του Γυναικείου βυζαντινού χορού «Ευνεάνιδες», Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Εργαστηρίου Μουσικής Αγίου Θεράποντος Κ. Τούμπας και της ΟΚΕΜ-Ορχήστρας Κοσμικής Ελληνικής Μουσικής, μέλος και καλλιτεχνικά υπεύθυνος της ΑΜΚΕ Βυζαντινή Θεσσαλονίκη.
