*Της Λεμονιάς Βασβάνη | Από την έντυπη έκδοση "Τύπος Θεσσαλονίκης"
«Λο» σημαίνει σώπα στην ηπειρώτικη διάλεκτο. Αυτή την «κληρονομιά της σιωπής» προσπαθεί να διαχειριστεί το ντοκιμαντέρ «Λο» του σκηνοθέτη Θανάση Βασιλείου που θα προβληθεί απόψε στις 7μμ στην αίθουσα "Σταύρος Τορνές" παρουσία του ιδίου.
Η ιδέα γεννήθηκε όταν ο δημιουργός ένα χρόνο μετά το θάνατο της μητέρας του επισκέφθηκε το σπίτι που μεγάλωσε. Εκεί άρχισε να κινηματογραφεί γωνίες του διαμερίσματος για το προσωπικό του αρχείο. Όμως σιγά σιγά η οικογενειακή ιστορία ξεκίνησε να μπλέκεται με την συλλογική. «Η ιστορία εισέβαλε απρόβλεπτα. Η δικτατορία γέμισε το άδειο του διαμερίσματος με μια ανυπόφορη αίσθηση. Αποφάσισα να διαχειριστώ αυτή τη διπλή κληρονομιά -υλική, συμβολική- μέσω του σινεμά», εξήγησε ο σκηνοθέτης. Μίλησε για την συλλογική μνήμη και την σημασία της. Τέλος αποκάλυψε ότι το επόμενο σχέδιό του συνδέεται και πάλι με την πόλη μας πάνω σε μια ιδέα που συνδέει το κάψιμο των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων το 1989 με την ανακάλυψη των σκελετών των εκτελεσμένων του Εμφυλίου στο Γεντί-Κουλέ.
-Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το ντοκιμαντέρ;
-Όταν επισκέφτηκα το άδειο διαμέρισμα στο οποίο μεγάλωσα στην Αθήνα, για να διευθετήσω την κληρονομιά μετά το θάνατο της μητέρας μου, ανακάλυψα ένα μεγάλο χρέος που συνδέονταν με την κληρονομιά και δεν γνώριζα μέχρι εκείνη τη μέρα. Έπρεπε να αποφασίσω γρήγορα αν θα κρατήσω το διαμέρισμα με τα χρέη ή αν θα το αποποιηθώ. Ενστικτωδώς έβγαλα το κινητό μου και ξεκίνησα να κινηματογραφώ με ένα μικρό τριπόδι τις άδειες πλέον γωνιές του διαμερίσματος. Φοβήθηκα ότι ίσως ήταν η τελευταία φορά που το επισκεπτόμουν. Οι εικόνες προορίζονταν για το προσωπικό μου αρχείο. Ήθελα απλά να κρατήσω τις τελευταίες στιγμές πριν μου απαγορευτεί η πρόσβαση.
Επέστρεψα στη Γαλλία και ξεκίνησα να βλέπω τις εικόνες. Διάφορες αναμνήσεις αναδύονταν από τις άδειες κινηματογραφημένες επιφάνειες. Ξεκίνησα να γράφω ένα κείμενο το οποίο πήρε τη μορφή ενός voice over που ήταν σα να ανέκρινε το άδειο των εικόνων και τις αναμνήσεις που ξεπηδούσαν άναρχα. Στη συνέχεια ηχογράφησα μ’ένα απλό μικρόφωνο τη φωνή μου, μόνταρα τις εικόνες με τις λέξεις μου. Όσο προχωρούσα η οικογενειακή ιστορία ξεκίνησε να μπλέκεται με την συλλογική. Η ιστορία εισέβαλε απρόβλεπτα. Η δικτατορία γέμισε το άδειο του διαμερίσματος με μια ανυπόφορη αίσθηση. Αποφάσισα να διαχειριστώ αυτή τη διπλή κληρονομιά -υλική, συμβολική- μέσω του σινεμά.
-Γιατί «Λο»; Πόσο αποτυπώνει την εποχή στην οποία αναφέρεστε; Και πόσο καθοριστική ήταν η σιωπή αυτών των ατόμων;
-Το «Λο» σημαίνει σώπα στην ηπειρώτικη διάλεκτο και η μητέρα μου με τη γιαγιά μου (οι δύο γυναίκες που με μεγάλωσαν) το χρησιμοποιούσαν συχνά όταν πλησίαζα και δεν ήθελαν να ακούσω τί έλεγαν. Καθόρισε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «κληρονομιά σιωπής» η οποία όμως δεν αφορά μόνο τη δικτατορία. Έρχεται από πολύ πιο μακριά. Σε μία από τις καθοριστικές σκηνές της ταινίας άλλωστε, το «Λο» λέγεται από τη γιαγιά στον παππού. Όχι από την γενιά των γονιών μου αλλά από την προηγούμενη. Αυτή που έρχεται απ’τον Εμφύλιο ως ευθεία γραμμή για να προσκρούσει στο παρόν μου. Η σιωπή ήταν ανυπόφορη αλλά και αναπόφευκτη. Η ταινία δεν κρίνει τη σιωπή. Προσπαθεί να διαχειριστεί την κληρονομιά της. Ανήκω στη γενιά που ήρθε ακριβώς μετά την πτώση της δικτατορίας. Κληρονομήσαμε αυτή την άβολη κληρονομιά.
-Πόσο δύσκολο ήταν να γυρίσετε στο παρελθόν;
-Δεν πρόκειται για επιστροφή, αλλά για διαχείριση του παρελθόντος, στο παρόν. Με την έννοια ότι η ταινία μένει διαρκώς στο παρόν και προσπαθεί να διαχειριστεί τα φαντάσματα της ιστορίας -οικογενειακής, ιστορικής. Με όλους τους συνεργάτες μου αποφασίσαμε ότι δεν υπάρχει κανένα φλας-μπακ στην ταινία, όλα είναι στο παρόν. Και έτσι θελήσαμε να διαχειριστούμε την κατασκευή της ταινίας.
Παράλληλα, η ταινία έγινε μέρος της ζωής μου και αποδέχτηκα να την αφήσω να με οδηγήσει κατά κάποιο τρόπο. Γιατί δεν ήταν μόνο οι σκέψεις αλλά και οι κινήσεις που έπρεπε να κάνω για να επαναφέρω το παρελθόν στο παρόν, μέσω της κάμερας. Δούλευα ως οπερατέρ για 10 χρόνια πριν φύγω για τη Γαλλία και όταν αποφάσισα να κάτσω πίσω από μια κάμερα ξανά, έβρισκα ουσιαστικά παλιές γνώριμες κινήσεις (να βάλω την κάμερα στο τριπόδι, να ψάξω το κάδρο, να υπολογίσω το φως). Οπότε η διαδικασία γυρίσματος και οι περιπέτειές του αποτέλεσαν θεμελιώδες κομμάτι της ταινίας.
Υπήρξαν βέβαια δύσκολες στιγμές, αρκετές φορές αποφάσισα να εγκαταλείψω την ιδέα της ταινίας. Αλλά αυτό αφορούσε κυρίως το γεγονός του ότι δυσκολευτήκαμε στο να βρούμε χρηματοδότηση -κυρίως από τη Γαλλία.
-Στο ντοκιμαντέρ αναφέρεστε σε σημεία όπου έγιναν βασανιστήρια επί Δικτατορίας. Τόπους που συνδέθηκαν με την εποχή εκείνη. Σήμερα πόσο γνωρίζουμε την Ιστορία μας και τους τόπους που έχουν συνδεθεί με αυτήν;
-Στην οδό Μπουμπουλίνας δεν υπάρχει ούτε καν μια μικρή αναμνηστική πλάκα που να θυμίζει τα φριχτά βασανιστήρια, στο κτήριο της Μεσογείων η αντίστοιχη πλάκα ξηλώθηκε από το δρόμο και μπήκε στο ασανσέρ. Στην τριλογία των Αθηνών οι δικτάτορες οργάνωσαν δεκάδες εκδηλώσεις, στο Παναθηναϊκό Στάδιο επίσης. Οι τόποι που σημαδεύτηκαν από το τραύμα της δικτατορίας, του Εμφυλίου αλλά και της δικτατορίας του Μεταξά είναι τόποι αμνησίας. Αν σήμερα γνωρίζουμε λίγα, αυτό αντικατοπτρίζει το πώς το ίδιο το κράτος αποφασίζει να διαχειριστεί την ιστορική του μνήμη. Η αδυναμία πρόσβασης σε αυτήν είναι καταφανής και είναι βαθιά πολιτική. Αν οι νέες γενιές δεν γνωρίζουν, αυτό δεν οφείλεται στο γεγονός ότι δεν ενδιαφέρονται, αλλά γιατί η χώρα, διαχρονικά, επιλέγει τη λήθη ως λύση στο τραύμα.
- «Σπίτι και σώμα είναι συνώνυμα». Γιατί;
-Διότι το σπίτι της παιδικής ηλικίας δεν το κατοικούμε μόνο, μας κατοικεί. Οι πληγές του γίνονται πληγές μας και αντίστροφα. Υπάρχει ένα απόσπασμα από ένα ποιήμα του Σεφέρη «Piazza San Nicolo » το οποίο με συνοδεύει από τότε που μου το διάβασε η μητέρα : «Το σπίτι σαν το καλοκοιτάξεις μέσα από τις παλιές κορνίζες
Ξυπνά με τα πατήματα την μητέρας στα σκαλοπάτια
Το χέρι που φτιάνει τα σκεπάσματα ή διορθώνει την κουνουπιέρα
Τα χείλια που σβήνουν τη φλόγα του κεριού.
Κι όλα τούτα είναι παλιές ιστορίες που δεν ενδιαφέρουν πια κανέναν
Δέσαμε την καρδιά μας και μεγαλώσαμε.»
-Αυτό το ντοκιμαντέρ επαναπροσδιόρισε την σχέση σας με την πατρίδα σας;
-Νομίζω ναι. Είναι επειδή κάθε φορά επέστρεφα στην Ελλάδα από «αλλού», αυτό το οποίο μου επέτρεψε να την κοιτάξω μέσα από τον φακό μου όπως τελικά την κοίταξα. Η χρονολογική απόσταση έπρεπε να συνοδευτεί και από μία άλλη, γεωγραφική, η οποία ήταν απολύτως σημαντική. Δεν θα μπορούσα να κάνω την ταινία αν δεν βρισκόμουν μεταξύ δύο χωρών. Τα πλάνα γυρίζονταν στην Ελλάδα αλλά οι λέξεις γράφονταν στη Γαλλία. Θα ήταν αδύνατο να γράψω τα ίδια πράγματα μένοντας σε ένα άλλο διαμέρισμα, λίγο πιο πέρα ή σε άλλη γειτονιά. Έπρεπε να ζήσω αυτή τη διαρκή αλλαγή προοπτικής, από το μακριά στο κοντά. Ανακάλυψα την Ελλάδα κατά κάποιο τρόπο μέσω αυτών των αλλαγών κλίμακας. Άλλωστε η προβληματική της ταινίας διαχειρίζεται μία συνεχή αλλαγή κλίμακας: από το προσωπικό στο συλλογικό, από το οικογενειακό στο ιστορικό.
-Η ταινία σας έχει ήδη βραβευτεί σε φεστιβάλ και τώρα έρχεται ξανά στην πόλη μας. Τι θα λέγατε στο κοινό για να έρθει να την δει;
-Η πρεμιέρα της ταινίας έγινε στο Φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης τον περασμένο Μάρτιο. Η ανταπόκριση του κοινού ήταν αξέχαστη και θα παραμείνει τέτοια στη μνήμη μου. Κατά μία έννοια, το πεπρωμένο του «Λο» συνδέθηκε άρρηκτα με τη Θεσσαλονίκη. Στην συνέχεια κάναμε μία δεύτερη προβολή στο «Ολύμπιο» ως καλεσμένοι του ΣΦΕΑ, πράγμα το οποίο αποτέλεσε τεράστια τιμή για την ταινία και εμένα προσωπικά. Είμαι πάντα πολύ χαρούμενος να επιστρέφω στην πόλη σας.
Θα έλεγα στο κοινό ότι πρόκειται για μια ταινία που προτιμά να θέσει ερωτήματα σε σχέση με το δύσκολο και επίπονο παρελθόν μας και όχι να τα απαντήσει,. Γι’αυτό και, πολύ συχνά, οι συζητήσεις με το κοινό που ακολουθούν, έχουν έναν ιδιαίτερο ηλεκτρισμό. Όσες και όσοι έρθουν ίσως το διαπιστώσουν.
-Ποια τα επόμενα σκηνοθετικά βήματά σας;
-Δουλεύω πάνω σε μία ιδέα που συνδέει το κάψιμο των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων το 1989 με την ανακάλυψη των σκελετών των εκτελεσμένων του Εμφυλίου στο Γεντί-Κουλέ στη Θεσσαλονίκη. Είμαστε στην αρχή. Αλλά προχωράμε με μεγάλο ενδιαφέρον. Όπως διαπιστώνετε, η Θεσσαλονίκη δε σταματά να με καλεί.
*Προπώληση μέσω more.com προς 5 ευρώ και 4 το μειωμένο.
Το ντοκιμαντέρ έκανε πρεμιέρα στο 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, κέρδισε το Βραβείο ΕΚΚΟΜΕΔ πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη (Ελληνικό Πρόγραμμα), ενώ απέσπασε επίσης το Χρυσό Στεφάνι της Μεγίστης (GRAND PRIX) αλλά και το Βραβείο «Οδυσσέας» για το καλύτερο ντοκιμαντέρ Έλληνα σκηνοθέτη της Διασποράς στο 10ο Beyond Borders - Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Καστελλοριζου.
