*Της Λεμονιάς Βασβάνη | Από την έντυπη έκδοση "Τύπος Θεσσαλονίκης"
Μια Ψυχή βρίσκεται ξαπλωμένη σε ένα πετρώδες και σκληρό έδαφος. Σηκώνεται με δυσκολία, δίχως να γνωρίζει πού βρίσκεται. Μόνο νιώθει μυρωδιά καμένου και κρύο. Ξαφνικά κάποιος την πλησιάζει και την ενημερώνει πως μόλις πέθανε και ότι εκείνος θα την ξεναγήσει στον Κάτω Κόσμο.
Κάπως έτσι ξεκινάει το νέο βιβλίο του Κωνσταντίνος Λουκόπουλος με τίτλο «Συγχαρητήρια, πέθανες!» (εκδ. Διόπτρα). Πρόκειται για ένα διαφορετικό ταξίδι στον Άδη της ελληνικής μυθολογίας. Με σταθμούς στα Τάρταρα, στο Λιβάδι των Ασφοδέλων, την Δίκη των Ψυχών και τα Ηλύσεια Παιδεία.
Ο δημιουργός που ξεκίνησε το 2020 το «The Mythologist», με στόχο να κάνει πιο προσιτή την μυθολογία μέσα από βίντεο podcast και ψηφιακό περιεχόμενο, βρέθηκε πριν λίγες μέρες στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης και συνομίλησε δια ζώσης μαζί μας για το νέο του συγγραφικό πόνημα.
Όπως σχολίασε, οι ιστορίες για τον Κάτω Κόσμο έγιναν για να μπορέσουν να ξορκίσουν οι πρόγονοί μας το φόβο του θανάτου.
Ο ίδιος τις προσέγγισε με έναν ανάλαφρο τρόπο, διατηρώντας παράλληλα σεβασμό στις πηγές του.
«Λειτουργώ ως διαμεσολαβητής ή αγγελιοφόρος παίρνοντας πληροφορίες από το αρχαίο κείμενο ή τα επιστημονικά συγγράμματα και μεταφέροντές τες με τέτοιο τρόπο ώστε να έχουν ενδιαφέρον για τον κόσμο που δεν έχει επαφή με το αντικείμενο αυτό», σημείωσε απαντώντας για τον τρόπο που προσπαθεί να κάνει την μυθολογία πιο εύληπτη στο κοινό.
Δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο οι αρχαιότητες του Μετρό Θεσσαλονίκης να «πρωταγωνιστήσουν» σε μια από τις επόμενες εκπομπές του και τέλος δήλωσε πως από μύθους ξεχωρίζει πλέον και όσους συνδέονται με τον Άδη σημειώνοντας πως «όλο το σύστημα του Κάτω Κόσμου είναι μια τρανή απόδειξη ότι η μυθολογία είναι βαθιά πανανθρώπινη και διαχρονική, γιατί ακόμη μας απασχολούν αυτά τα ζητήματα».
-Το βιβλίο αφορά σε ένα θέμα σκοτεινό όπως ο θάνατος, ωστόσο είναι δοσμένο με έναν τρόπο ευχάριστο. Πώς αυτό έγινε εφικτό;
-Όντως θίγει ένα ζήτημα σκοτεινό, αλλά μιλά για κάτι που μας απασχολούσε μας απασχολεί και θα μας απασχολεί ως ανθρώπινο είδος. Είναι βαρύ, όμως ιστορίες όπως αυτές από την ελληνική μυθολογία έρχονται να απαντήσουν ακριβώς αυτό το φόβο και το σκοτάδι που νιώθει ο άνθρωπος απέναντι στο θάνατο.
Επέλεξα να τις προσεγγίσω με ανάλαφρο τρόπο δίχως όμως να γίνεται έκπτωση στην βαρύτητα του θέματος.
-Ποιο είναι το σημείο της πορείας της ψυχής στον Άδη που ξεχωρίζετε;
-Θα έλεγα η στιγμή κατά την οποία είναι στα Τάρταρα γιατί εκεί έχει την ευκαιρία να συνομιλήσει με τους «βαρυποινίτες» της ελληνικής μυθολογίας, πρόσωπα του μύθου που είχαν τις δικές τους τραγικές ιστορίες και λειτουργούσαν ως παραδείγματα προς αποφυγήν για τους ανθρώπους της εποχής. Μην ξεχνάμε πως μπορεί να μιλάμε για τον Κάτω Κόσμο και για το θάνατο, όμως σε όλες τις ιστορίες υπάρχει κάτι κοινό: αφορούν στους ζωντανούς. Η Ψυχή έχει την ευκαιρία να συνομιλήσει τουλάχιστον με έναν από αυτούς, να δει την δική του οπτική, να θυμηθεί πράγματα για την δική της ζωή και να καταλάβει πράγματα για την δική της πορεία. Και να αντιληφθεί στην ελληνική μυθολογία δεν έχουμε αποκλειστικά ηθικούς και ανήθικους χαρακτήρες. Αλλά ήρωες, ανθρώπους, θεούς και τέρατα που ακροβατούν πολλές φορές ανάμεσα στο καλό και στο κακό.
-Είπατε και παραπάνω πως πρόκειται για ένα βιβλίο που μιλά για την ζωή…
-Ακριβώς! Και γι’ αυτό στο εξώφυλλο αναφέρω πως το βιβλίο αυτό δεν γράφτηκε για τους νεκρούς γιατί εκείνοι ξέρουν ήδη τι ακολουθεί. Όταν οι άνθρωποι της εποχής εκείνης έπλασαν τις ιστορίες αυτές είχαν ένα και μόνο ακροατήριο: τους ζωντανούς. Στόχος ήταν να φτάσουν στα αυτιά των ζωντανών. Να τους δώσουν ελπίδα, κουράγιο, να απαντήσουν σε αναπάντητα ερωτήματα και να λειτουργήσουν ως πυξίδα για την ζωή και την πορεία τους.
-Και το βιβλίο και το Podcast είναι μια προσπάθεια να δώσετε πληροφορίες στους αναγνώστες με πιο εύληπτο τρόπο για την μυθολογία και την αρχαιολογία. Είναι εύκολο αυτό; Ποιες δυσκολίες υπάρχουν;
-Σίγουρα δεν είναι εύκολο. Ειδικά με τον τρόπο που έχω επιλέξει να το προσεγγίσω. Προσπαθώ να ακροβατώ ανάμεσα στην επιστημονική ορθότητα και την τεκμηρίωση μέσα από τις πηγές και την ακαδημαϊκή έρευνα, όχι μόνο την δική μου, αλλά και άλλων συναδέλφων, και στο να προσαρμόζω το υλικό στις απαιτήσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης πχ TikTok κλπ. Οπότε πέρα από το προσωπικό στοιχείο που βάζω κάθε φορά, λειτουργώ ως διαμεσολαβητής ή αγγελιοφόρος παίρνοντας πληροφορίες από το αρχαίο κείμενο ή τα επιστημονικά συγγράμματα και μεταφέροντές τες με τέτοιο τρόπο ώστε να έχουν ενδιαφέρον για τον κόσμο που δεν έχει επαφή με το αντικείμενο αυτό.
-Μπορούμε κάποιες εφαρμογές από την αρχαιολογία να τις ενσωματώσουμε στο σήμερα;
-Η ανασκαφή είναι το Α και το Ω για τους αρχαιολόγους. Και αυτός είναι ένας από τους λόγους που επέλεξα αυτό τον κλάδο. Πάντα με γοήτευε η ιδέα να αποκαλύψω μέσα από το χώμα ένα αντικείμενο που είναι χιλιάδων ή εκατοντάδων ετών και να είμαι εγώ αυτός που το πιάνει στα χέρια του μετά από τον άνθρωπο που το άγγιξε για τελευταία φορά στην αρχαιότητα, και να προσπαθήσω μέσα από αυτό το αντικείμενο να καταλάβω κάποια πράγματα για εκείνον, την κοινωνία του και τον πολιτισμό του. Αυτή η διαρκής αναζήτηση σίγουρα είναι κάτι που μπορεί ο καθένας μας να εφαρμόσει στην ζωή του. Να αναζητά πράγματα. Όμως επειδή η ανασκαφή είναι μια κατεξοχήν καταστροφική διαδικασία και απαιτεί μεγάλη προσοχή γιατί άπαξ και σκάψεις, το χώμα μετά δεν μπορεί να γυρίσει στην πρότερη κατάσταση, μας μαθαίνει να αντιλαμβανόμαστε την ευθύνη των πράξεών μας και ότι πολλές φορές τα λάθη δεν συγχωρούνται.
-Το Σάββατο εγκαινιάστηκε το μουσείο που φιλοξενεί τις αρχαιότητες που βρέθηκαν κατά την διάρκεια των εργασιών για την κατασκευή του Μετρό Θεσσαλονίκης. Θα σας ενδιέφερε να κάνατε μια εκπομπή και για αυτό;
-Με μεγάλη μου χαρά! Ήμουν φοιτητής το 2012-13 έναν χρόνο στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας στη Θεσσαλονίκη πριν πάω στην Αθήνα. Και ήδη από τότε θυμάμαι πως το μετρό ήταν στην επικαιρότητα. Τώρα θα έχω την ευκαιρία να το δω από κοντά. Θυμάμαι πως από τότε η διαχείριση των αρχαιοτήτων ήταν στο επίκεντρο της συζήτησης. Με μεγάλη μου χαρά λοιπόν θα ήθελα να το αναδείξω και να φιλοξενήσω στο podcast έναν καθηγητή για να συνομιλήσουμε για αυτό το θέμα.
-Χρησιμοποιείτε νέα μέσα. Πόσο αυτά δίνουν δυναμική για να ακουστεί ο λόγος ενός ατόμου σε μεγαλύτερο βαθμό;
-Ζούμε σε μια εποχή που ο καθένας μπορεί να ανοίξει το κινητό του, και να πει πράγματα που, υπό προϋποθέσεις, θα τα δουν την επόμενη μέρα 100.000 άτομα. Αυτό συμβαίνει για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας. Και καλύπτει και όλες τις ανάγκες: Podcast, video, graphic design κλπ.
Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν πλέον δώσει σε όλους τη δυνατότητα να διαδώσουν το μήνυμά τους χωρίς γεωγραφικούς ή άλλους περιορισμούς. Πρόκειται αναμφίβολα για μια βαθιά δημοκρατική εξέλιξη, η οποία ενισχύει την ελευθερία της έκφρασης και την προσβασιμότητα στην πληροφορία.
Την ίδια στιγμή, όμως, δημιουργεί και μια νέα πραγματικότητα: σήμερα ο καθένας μπορεί να τοποθετηθεί δημόσια για οποιοδήποτε θέμα, ανεξάρτητα από τη γνώση ή την εξειδίκευσή του.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ανάγκη για κριτική σκέψη καθίσταται πιο επίκαιρη από ποτέ. Η ευθύνη μεταφέρεται πλέον και στον ίδιο τον πολίτη, ο οποίος καλείται να αξιολογεί τις πηγές από τις οποίες ενημερώνεται και να διακρίνει την τεκμηριωμένη γνώση από την αυθαίρετη άποψη ή την παραπληροφόρηση.
Ειδικά σε τομείς όπως η ιστορία και η μελέτη της αρχαιότητας, η επιλογή αξιόπιστων πηγών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η γνώση για το ελληνικό και το κλασικό παρελθόν οφείλει να προέρχεται από ανθρώπους με επιστημονική κατάρτιση και ουσιαστική σχέση με το αντικείμενο, χωρίς σκοπιμότητες ή ιδεολογικές εξαρτήσεις.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στη διασπορά ψευδών πληροφοριών. Εντοπίζεται κυρίως στην εργαλειοποίηση του παρελθόντος — και ιδιαίτερα του κλασικού πολιτισμού — για την εξυπηρέτηση συμφερόντων. Για αυτό, οι απαιτείται αυξημένη προσοχή απέναντι στα πρόσωπα και τις φωνές που επιλέγουμε να εμπιστευτούμε στον δημόσιο διάλογο.
-Ποιος είναι ο αγαπημένος σας ελληνικός μύθος;
-Συνήθιζα να λέω τον μύθο του Έρωτα και της Ψυχής. Είναι ρωμαϊκός και σε αυτόν έχει βασιστεί η Πεντάμορφη και το Τέρας. Με γοήτευε ανέκαθεν γιατί πρωταγωνιστούν σε αυτόν προσωποιημένες έννοιες όπως ο έρωτας και η ψυχή. Μέσα από τις περιπέτειες της Ψυχής και τις προσπάθειές της να βρει τον Έρωτα αφού τον έχει χάσει και έχει προδώσει την εμπιστοσύνη του, είναι ένας συμβολικός τρόπος για γίνει αναφορά στο ασυμβίβαστο που υπάρχει ανάμεσα στην λογική και στον έρωτα, για το ζήτημα της εμπιστοσύνης στις ανθρώπινες σχέσεις και για την επιμονή για να πετύχουμε τους στόχους μας.
Τον τελευταίο καιρό όμως που ασχολούμαι πολύ με τον Κάτω Κόσμο θα πω πως με γοήτευσε το πώς οι άνθρωποι στο παρελθόν έφτιαξαν έναν ολόκληρο κόσμο με γεωγραφία, ιεραρχία, πρόσωπα, σύμβολα κλπ, στην προσπάθειά τους να δώσουν απαντήσεις σε άγνωστα θέμα και σε αναπάντητα ερωτήματα. Όλο το σύστημα του Κάτω Κόσμου είναι μια τρανή απόδειξη ότι η μυθολογία είναι βαθιά πανανθρώπινη και διαχρονική γιατί ακόμη μας απασχολούν αυτά τα ζητήματα.
