">
Paul Lemerle
Εκδόσεις Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
Σημειώσεις και παρατηρήσεις για την εκπαίδευση και την παιδεία στο Βυζάντιο από τις αρχές ως τον 10ο αιώνα
Κείμενο αφιερωμένο στον Μέγα Κωνσταντίνο
Δημοσιεύθηκε στην ημερήσια εφημερίδα
«Τύπος Θεσσαλονίκης»
Παρουσίαση: Δημήτρης Κακαβελάκης
Μια σπουδαία κατάθεση για τη διακοπή της ελληνικής παιδείας στη Δύση, για την εκδοχή του Συροαραβικού μεσάζοντα, την τύχη του ειδωλολατρικού ελληνισμού στο Βυζάντιο τους τρεις πρώτους αιώνες της αυτοκρατορίας αλλά και τους σκοτεινούς αιώνες. Διακοπή ή συνέχεια; Κι ακόμα; Οι ζυμώσεις, αναζητήσεις, τεχνικές πρόοδοι. Οι πρώτες μεγάλες μορφές, Λέων ο φιλόσοφος ή μαθηματικός και η εποχή του, ο Φώτιος ή ο κλασικισμός. Αρέθα ο Πατρεύς, τα σχολεία από τον Βάρδα ως τον Κωνσταντίνο τον πορφυρογέννητο, ο εγκυκλοπαιδισμός του 10ου αιώνα με τον βυζαντινό χριστιανισμό να οικειοποιηθεί την «θύραθεν» ελληνορωμαϊκή παιδεία αντί να την καταστρέψει, για να δημιουργηθεί ο τρίτος ελληνισμός, ο ελληνισμός του Βυζαντίου. Που χαρακτηρίζεται από τον βαθύτερο ουμανισμό της πίστης στον Χριστό, που ελευθερώνει με την αφιέρωση στην πίστη της θυσίας, της αγάπης, της λύτρωσης, μέσα από το «Αγιο Κράτος».
«Ο Πρώτος Βυζαντινός Ουμανισμός». Σημειώσεις και παρατηρήσεις για την εκπαίδευση και την Παιδεία στο Βυζάντιο από τις αρχές ως τον 10ο αιώνα, του Γάλλου συγγραφέα και καθηγητή Paul Lemerle.
Το έργο κυκλοφόρησε από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1985, μετάφραση Μαρία Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. Είναι μια έκθεση εμβριθής, πολυεπίπεδη, πολύτιμη. Την παρουσιάζουμε, τώρα, 19 χρόνια από τότε που πρωτοκυκλοφόρησε στην Ελλάδα ως μελέτημα εξαιρετικά χρήσιμο σε καιρό που πρέπει να ξαναεντρυφήσουμε, εμείς, ως ελληνορθόδοξοι στις διαχρονικές αξίες ορθοδοξίας-ελληνισμού.
Μάλιστα, το έργο γίνεται επίκαιρο, με αφορμή την προχθεσινή εορτή του Αγίου Κωνσταντίνου του Μεγάλου -πρώτου Αυτοκράτορα του Βυζαντίου δημιουργού της οικουμενικής Κωνσταντινούπολης και προστάτη του ελληνορωμαϊκού πνεύματος, μέσα στα πλαίσια της Ορθοδοξίας της οποίας, υπήρξε πρώτος προστάτης και εκφραστής ως πρώτος Αυτοκράτορας του αγίου Βυζαντινού κράτους. Αλλά, η αφορμή αυτής της εορτής του Αγίου Κωνσταντίνου επεκτείνεται και στη σημερινή Κυριακή που γιορτάζουμε με τη μνήμη των θεοφόρων πατέρων του χριστιανισμού, που συμμετείχαν στις εργασίες της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, την οποία συγκάλεσε και προήδρευσε ο Μέγας Κωνσταντίνος.
Ω, δοξασμένη Νέα Ρώμη
Αυτή, ιστορικά, τη συγκάλεσε, στην Κωνσταντινούπολη, ο Μέγας Κωνσταντίνος, ως ο ισχυρότερος, τότε, Αυτοκράτορας της εκκλησιαστικής……………… Ανατολικής Αυτοκρατορίας, της Νέας Ρώμης, της Κωνσταντινούπολης. Για την οποία, ο μεγάλος θεολόγος και ποιητής, ο Γρηγόριος Νανζιανζηνός έγραψε: «Ω δοξασμένη έδρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, νεότερη Ρώμη, τόσο ξεπερνάς κάθε άλλη πόλη, όσο τη γη ο έναστρος ουρανός». Σ’ αυτή την «πανίερη» πόλη άνθισε, από την αρχή της δημιουργίας της, από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, ο Βυζαντινός Ουμανισμός, που βασιζότανε στη χριστιανική πίστη, στο αιώνιο ελληνικό πνεύμα και στη Λατινική Ρωμαϊκή λογιοσύνη και δικαιοσύνη.
40 μέρες οι γιορτές για την Κωνσταντινούπολη
Κατεύθυνση του Μεγάλου Κωνσταντίνου ήταν να υπάρξει μια πνευματική καταλλαγή για την ανθρωπιστική παιδεία της Ανατολής και Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με ακτινοβόλο πνευματικό κέντρο τη Νέα Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη.
Αυτή, η πόλη του Κωνσταντίνου σχεδιάστηκε το 324 μ.Χ. με πρωτοβουλία και διαρκή εποπτεία του ίδιου του αυτοκράτορα. Η ανέγερση της ξεκίνησε το 325 μ.Χ. και ολοκληρώθηκε το 330 μ.Χ. που έγιναν και τα επίσημα εγκαίνιά της. Με γιορτές που διαρκέσανε 40 ολόκληρες μέρες.
Γέφυρα σύζευξης δυτικού-ανατολικού πολιτισμού
Άμεσα η πόλη λειτούργησε ως πνευματικό κέντρο, που εξέφραζε τη μεγάλη ιδεολογία του ιδρυτή της να γίνει η γέφυρα για σύζευξη του δυτικού και του ανατολικού πολιτισμού. Με θεοκρατικό και πνευματικό στόχο τη δημιουργία «δικαίου» κράτους για μια νέα εκπολιτισμένη πολιτεία θείας πρόνοιας, δημιουργίας και ειρήνης.
Άντληση γνώσεων από την αρχαία κληρονομιά
Έτσι, ο Μέγας Κωνσταντίνος, που είχε συνυπογράψει με το Λικίνιο το ιστορικό διάταγμα (έδικτο) των Μεδιολάνων (για την ελευθερία των χριστιανών να πιστεύουν και να προάγουν την πίστη του Χριστού, με κρατική προστασία) προσπάθησε να προστατέψει την ελληνική και ρωμαϊκή κληρονομιά της αυλής του, αλλά και στους έξω φορείς τους, να αντλήσουν ό,τι καλύτερο μπορούν από αυτήν την αρχαία ελληνορωμαϊκή πνευματική κληρονομιά, για να ενισχυθούν δημιουργικά οι θρησκευτικές αξίες του χριστιανισμού.
Πολλές πρωτοβουλίες Μεγάλου Κωνσταντίνου και Κωνστάντιου
Με αυτή την αντίληψη ενίσχυσε πολλές από αυτές τις προσπάθειες για να πραγματοποιηθούν πλείστες όσες πνευματικές δραστηριότητες επί Κωνσταντίνου, για τη σύζευξη των θρησκευτικών και πνευματικών αξιών χριστιανισμού-ελληνισμού. Πρωτοβουλίες οι οποίες συνεχίστηκαν από τον διάδοχο και το γιο του, μετά το θάνατό του (337 μ.Χ.). Όπως γράφει ο Paul Lemerle στο έργο του, που παρουσιάζουμε σήμερα, με τον τίτλο: «Ο Πρώτος Βυζαντινός Πολιτισμός» (σελ. 50) «οι χριστιανοί δέχτηκαν ότι έπρεπε να γνωρίζουν την αρχαία παιδεία. Είδαν ότι οι artes liberales, αν και δεν ήταν αυτοσκοπός, αντιπροσώπευαν ωστόσο, μια τεχνική που μπορούσε να τεθεί στην υπηρεσία της θρησκείας» (σελ. 54). «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι πραγματικοί ρήτορες, ίσως και φιλόσοφοι, συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη μόλις έγινε πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας και τόπος διαμονής του Αυτοκράτορα».
Η πνευματική πρωτεύουσα δύσης και ανατολής
Ο Ευσέβιος γράφει (στο Βίο Κωνσταντίνου) ότι ο Αυτοκράτορας του παρήγγειλε να φιλοτεχνήσει, χρησιμοποιώντας τους καλύτερους καλλιγράφους της Καισάρειας. Βίβλο για τα θρησκευτικά ιδρύματα της Νέας Πρωτεύουσας. Παράλληλα, έχει γραφεί (χωρίς εξακρίβωση) ότι ο Μεγάλος Κωνσταντίνος δημιούργησε αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο και Βιβλιοθήκη.
«Εκείνο, όμως που είναι γεγονός», όπως αναφέρει ο Paul Lemerle, «είναι ότι στους χρόνους της αυτοκρατόρευσης του γιου του Κωνστάντιου (από το 337 ως το 361), παρά το ότι χαρακτηρίστηκε ως αιρετικός («Αρειανός») η Κωνσταντινούπολη έγινε πνευματική πρωτεύουσα ολόκληρης της Δύσης και της Ανατολής.
Συνάντηση χριστιανισμού και ελληνισμού
Όπως αναφέρει ο φιλόσοφος Θεμίστιος, ο Κωνστάντιος έκαμε να ξαναζήσει ο αναρίθμητος θίασος της αρχαίας σοφίας ως στολίδι πιο ταιριαστό και πιο γνήσια αυτοκρατορικό από τα περιστύλια του Θεάτρου και του ιπποδρόμου. Για να αποκτήσει η Κωνσταντινούπολη, συνείδηση της αποστολής για να διασώσει και να μεταδώσει τον αρχαίο ελληνισμό. Ο οποίος (όπως γράφει ο σοφός ερευνητής καθηγητής της Θεολογικής Σχολής Αθηνών π. Γεώργιος Μεταλληνός) «συναντήθηκε με τον χριστιανισμό για να καταξιωθεί, ο ελληνισμός, σε ιστορική σάρκα της Ορθοδοξίας, με μιαν ένωση, αυθαίρετη μεν, αλλά και ασύγχυτη για να προσφέρει η ορθοδοξία το θείο και να προσλαμβάνει το ανθρώπινο, για να λογοποιήσει, αγαθοποιήσει και να αφθαρτοποιήσει το πρόσλημμα».
Η πρώτη αυτοκρατορική Βιβλιοθήκη
«Ο Πρώτος Βυζαντινός Ουμανισμός» είναι ένα βιβλίο σημαντικής ανάλυσης που πραγματεύεται τη διάσωση της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς από το Μέγα Κωνσταντίνο και τον Κωνστάντιο ως τους βυζαντινούς αυτοκράτορες και λόγιους, κυρίως του 10ου αιώνα. Αλλά, η πρώτη αυτοκρατορική βιβλιοθήκη σχεδιάστηκε από τον Μέγα Κωνσταντίνο και λειτούργησε από τον Κωνστάντιο, για να στεγαστούν σ’ αυτή τα χειρόγραφα που συγκεντρώθηκαν από παντού για να γίνουν οι κώδικες και πολύτιμοι τόμοι που σχηματίστηκαν για την αρχαία σκέψη, για την ελληνορωμαϊκή γνώση και επιστήμη, για το βυζαντινό πνευματικό πλούτο του βυζαντινού οράματος.
