Γράφει ο Παναγιώτης Κοκκόρης
Α’ Υποδιοικητής e-ΕΦΚΑ
πρ. Γ.Γ. Κοινωνικών Ασφαλίσεων
Αν ο άνθρωπος μπορούσε να προβλέψει με ακρίβεια το μέλλον, τα δελτία καιρού θα ήταν αλάνθαστα, οι οικονομολόγοι θα κέρδιζαν πάντα στο χρηματιστήριο και οι σεναριογράφοι του Χόλιγουντ θα είχαν προβλέψει ακόμη και την επόμενη μόδα στα κοινωνικά δίκτυα.
Ευτυχώς – ή δυστυχώς – το μέλλον δεν λειτουργεί έτσι. Και όμως, όταν η συζήτηση φτάνει στο ασφαλιστικό σύστημα, συχνά ακούμε ανθρώπους να μιλούν για το 2050 ή το 2070 σαν να γύρισαν μόλις από εκεί με χρονομηχανή. Άλλοι προφητεύουν καταστροφές, άλλοι προεξοφλούν αδιέξοδα και άλλοι αντιμετωπίζουν τις συντάξεις ως μια χαμένη υπόθεση.
Η ιστορία, όμως, μας διδάσκει κάτι διαφορετικό. Ο αρχαίος φιλόσοφος Ηράκλειτος έλεγε ότι «τα πάντα ρει». Όλα αλλάζουν. Τίποτε δεν μένει ακίνητο. Και αν υπάρχει ένας τομέας που το αποδεικνύει διαρκώς, αυτός είναι η οικονομία και η κοινωνία. Το ασφαλιστικό σύστημα δεν είναι ένα απολιθωμένο μνημείο. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται μαζί με την εργασία, την ανάπτυξη, την τεχνολογία και τις ανάγκες των πολιτών.
Για πολλά χρόνια η δημόσια συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από τέσσερις λέξεις: κρίση, κατάρρευση, αδιέξοδο, μη βιωσιμότητα. Ήταν σχεδόν σαν την ατμόσφαιρα που περιγράφει ο Φραντς Κάφκα στη «Δίκη»: όλοι μιλούσαν για μια απειλή, αλλά κανείς δεν μπορούσε να την προσδιορίσει με ακρίβεια. Το αποτέλεσμα ήταν ένας διάχυτος φόβος.
Η πραγματικότητα, όμως, δεν γράφεται με φόβους. Γράφεται με στοιχεία.
Και τα στοιχεία δείχνουν ότι τα τελευταία χρόνια συντελείται μια σημαντική αλλαγή.
Το 2019 η ανεργία βρισκόταν στο 18,5%. Σήμερα κινείται σε επίπεδα περίπου 7% έως 9,5%. Πίσω από τα ποσοστά υπάρχουν περισσότεροι από 563.000 άνθρωποι που βρήκαν εργασία, απέκτησαν εισόδημα και ξαναβρήκαν προοπτική.
Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη αλήθεια: Η βιωσιμότητα του ασφαλιστικού ξεκινά από την εργασία.
Κάθε νέα θέση εργασίας σημαίνει εισφορές. Σημαίνει παραγωγή. Σημαίνει μεγαλύτερη αντοχή του συστήματος. Και δεν είναι μόνο οι θέσεις εργασίας. Είναι και η ποιότητά τους. Η πλήρης απασχόληση αυξήθηκε σημαντικά, ενώ περίπου 320.000 περισσότερες γυναίκες συμμετέχουν σήμερα στην αγορά εργασίας.
Αυτό δεν είναι απλώς μια οικονομική εξέλιξη. Είναι μια κοινωνική μεταρρύθμιση. Γιατί όταν περισσότερες γυναίκες εργάζονται, κερδίζει η οικογένεια, κερδίζει η οικονομία και κερδίζει και το ασφαλιστικό σύστημα. Ταυτόχρονα αυξάνονται οι αμοιβές. Ο κατώτατος μισθός ανέβηκε από τα 650 στα 920 ευρώ και ο μέσος μισθός πλήρους απασχόλησης έφτασε στα 1.528 ευρώ.
Και εδώ βρίσκεται η δεύτερη μεγάλη αλήθεια: Όταν αυξάνονται οι μισθοί και η απασχόληση, αυξάνονται και οι εισφορές. Δεν πρόκειται για ιδεολογική άποψη. Πρόκειται για απλή οικονομική λογική. Την ίδια στιγμή διεξάγεται μια λιγότερο θεαματική αλλά εξαιρετικά σημαντική μάχη: η μάχη κατά της αδήλωτης εργασίας.
Η Ψηφιακή Κάρτα Εργασίας αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού. Οι δηλωμένες υπερωρίες σε ορισμένους κλάδους αυξήθηκαν έως και 1.200%, ενώ μόνο μέσα στο 2025 καταγράφηκαν 2,7 εκατομμύρια περισσότερες υπερωρίες σε σχέση με το προηγούμενο έτος.
Κάθε ώρα που δηλώνεται είναι μια μικρή νίκη της διαφάνειας. Και, επιτρέψτε μου μια δόση χιούμορ, είναι ίσως η πρώτη φορά τα τελευταία χρόνια, που οι ώρες της υπερωρίας δεν μπορούν να κρυφτούν και δεν εξαφανίζονται όπως οι ψύλλοι μέσα στα άχυρα.
Η χώρα ανακτά επίσης ένα πολύτιμο κεφάλαιο: τους ανθρώπους της. Από τους περίπου 735.000 Έλληνες που έφυγαν τα προηγούμενα χρόνια στο εξωτερικό, περισσότεροι από 373.000 έχουν ήδη επιστρέψει. Και δεν επιστρέφουν μόνο εργαζόμενοι. Επιστρέφουν γνώσεις, εμπειρίες, δεξιότητες και δημιουργικότητα.
Το ίδιο συμβαίνει και με τους εργαζόμενους συνταξιούχους. Από περίπου 35.000 έφτασαν σχεδόν τις 300.000. Η εμπειρία παραμένει ενεργή και παραγωγική. Και όταν η εμπειρία συνεχίζει να προσφέρει, η κοινωνία κερδίζει δύο φορές. Παράλληλα, με το ΤΕΚΑ δημιουργείται ένας νέος πυλώνας ασφάλισης για τους νέους ασφαλισμένους. Ένας μηχανισμός που συνδέει την προσωπική αποταμίευση με τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια.
Βεβαίως, υπάρχει και η μεγάλη πρόκληση της δημογραφίας. Κανείς δεν μπορεί να την αγνοήσει. Αλλά ούτε και να τη μετατρέψει σε μοιρολατρία. Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης έγραφε ότι το μέλλον δεν είναι κάτι που απλώς μας συμβαίνει· είναι αποτέλεσμα των πράξεών μας. Με άλλα λόγια, δεν αρκεί να προβλέπεις. Πρέπει να ενεργείς.
Και αυτό ακριβώς δείχνουν τα στοιχεία. Σύμφωνα με την τελευταία Έκθεση Γήρανσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα διατηρεί έναν από τους υψηλότερους συντελεστές αναπλήρωσης στην Ευρώπη: περίπου 77% σήμερα έναντι 45,7% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ και το 2060 προβλέπεται να παραμένει σημαντικά υψηλότερος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Αυτά δεν είναι συνθήματα. Είναι επίσημα δεδομένα.
Ο Βρετανός φιλόσοφος Τζον Ρολς είχε πει ότι μια δίκαιη κοινωνία κρίνεται από το πώς οργανώνει τους θεσμούς της ώστε να προστατεύουν όλους τους πολίτες. Το ασφαλιστικό σύστημα είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική εφαρμογή αυτής της αρχής.
Γιατί το ασφαλιστικό είναι το κοινωνικό συμβόλαιο των γενεών. Οι εργαζόμενοι του σήμερα στηρίζουν τους συνταξιούχους του σήμερα και χτίζουν τις δικές τους συντάξεις για το αύριο. Γι’ αυτό η συζήτηση δεν πρέπει να γίνεται με όρους φόβου. Πρέπει να γίνεται με όρους ευθύνης. Με όρους πραγματικότητας. Με όρους αυτοπεποίθησης. Γιατί οι συντάξεις του μέλλοντος δεν θα καθοριστούν από κάποια μυστηριώδη προφητεία.
Θα καθοριστούν από τις δουλειές που δημιουργούμε, τις μεταρρυθμίσεις που εφαρμόζουμε, τη διαφάνεια που επιβάλλουμε και την εμπιστοσύνη που χτίζουμε.
Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη έκπληξη: Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν συντάξεις το 2070. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν εμείς, το 2026, θα έχουμε το θάρρος να πάρουμε τις αποφάσεις που θα κάνουν κάποιον νέο άνθρωπο του 2070 να μας ευγνωμονεί, χωρίς καν να μας γνωρίζει.
