Γράφει ο Παναγιώτης Σκουρής*
Σήμερα παραφράζω τον τίτλο της εξαιρετικής ταινίας του Παντελή Βούλγαρη σε σχέση με το θέμα, με το οποίο θα ασχοληθούμε (Το τελευταίο σημείωμα). Παίρνω αφορμή από τις φωτογραφίες των μελλοθανάτων, οι οποίες κυκλοφόρησαν τελευταία. Απεικονίζουν στιγμιότυπα από τις τελευταίες στιγμές συμπατριωτών μας που οδηγούνται στο θάνατο. Πρόκειται για τους 200 που εκτέλεσαν σε αντίποινα αντιστασιακής πράξης οι ναζί στην Καισαριανή.
Να θυμίσουμε λίγο την ιστορική διάσταση. Τη 1η Μαΐου 1944 στο ναζιστικό καθεστώς κατοχής στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε η εκτέλεση 200 πολιτικών κρατουμένων -υπήρχαν τέτοιοι τότε- ως αντίποινα για το θάνατο το Γερμανού στρατηγού Φραντς Κρεχτ της 41ης Γερμανικής Μεραρχίας Οχημάτων. Οι εν λόγω κρατούμενοι ήταν κομμουνιστές και είχαν φυλακιστεί για αυτόν ακριβώς το λόγο, την ιδεολογία τους δηλαδή. Για αυτό άλλωστε χαρακτηρίζονται και πολιτικοί κρατούμενοι.
Για το άρθρο και το γράφοντα ωστόσο, αυτό ουδεμία σημασία έχει. Είτε θετική, είτε αρνητική. Για τον απλούστατο λόγο, ότι, πέραν του γεγονότος, ότι εκείνη την περίοδο ήταν αποδεκτό, να φυλακίζονται (και να εκτελούνται) άνθρωποι εξαιτίας της ιδεολογίας τους, πράγμα απαράδεκτο το δίχως άλλο, η τελευταία σε πράξεις αντίστοιχης θηριωδίας από τη μία πλευρά και ηρωισμού από την άλλη, δε θα έπρεπε να μας απασχολεί.
Εδώ και λίγο καιρό λοιπόν το ζήτημα έχει αναθερμανθεί, διότι στο διαδίκτυο εμφανίστηκαν 262 φωτογραφίες που αποτυπώνουν την πορεία των εκτελεσθέντων προς το απόσπασμα, προς το θάνατο δηλαδή. Το πλέον ανατριχιαστικό είναι, ότι τις φωτογραφίες αυτές τις τράβηξε φωτογράφος κατ’ εντολή των δυνάμεων κατοχής, των ναζί δηλαδή, για λόγους προπαγάνδας. Ο Γκέμπελς δηλαδή, ήθελε να αναδείξει το μεγαλείο του αποτρόπαιου καθεστώτος του εθνικοσοσιαλισμού, προβάλλοντας την εκτέλεση αμάχων και αόπλων ως αντίποινα. Αναμφίβολα ανατριχιαστικό.
Αυτό, ας το σκεφτούν λίγο όσοι στην εποχή μας θαυμάζουν (κρυφά ή φανερά) τους φασίστες και το φασισμό και τους αναπολούν. Και πολύ περισσότερο όσοι μετέρχονται μεθόδων που ο άνθρωπος αυτός χρησιμοποίησε φανατικά. Αναφέρουμε ενδεικτικά το ρατσισμό, την ξενοφοβία, την απόρριψη και καταστροφή βιβλίων, έργων τέχνης κλπ. Αυτά δυστυχώς τα ζούμε και σήμερα.
Για να γυρίσουμε στο θέμα μας λοιπόν, η καλύτερη απάντηση που βλέπω εγώ τουλάχιστο, είναι η εικόνα που προκύπτει από τις εικόνες που είδαμε και σχετίζονται με την είδηση. Βλέπεις ανθρώπους να προχωράνε αγέρωχοι και ατρόμητοι στο θάνατο. Τον κοιτάζουν στα μάτια περιφρονητικά. Δεν είμαι σίγουρος λοιπόν, ότι ο Γκέμπελς πήρε από την όλη ιστορία αυτό που ζητούσε. Διότι τα θύματα του μίσους και της προπαγάνδας του δε μάσησαν και μάλλον τον έφτυσαν στα μούτρα. Σίγουρα πάντως δεν εξυπηρέτησαν το αφήγημα εκείνων που λυγίζουν και φοβούνται μπροστά στην επίδειξη δύναμης του καθεστώτος.
Μία ευχάριστη διάσταση του γεγονότος είναι, ότι το (σοβαρό κατά κύριο λόγο) πολιτικό σύστημα ομονόησε μπροστά στη συζήτηση που άνοιξε και αφορούσε στο ότι οι συγκεκριμένες φωτογραφίες πρέπει να αποκτηθούν με κάποιο τρόπο από την Ελληνική Δημοκρατία. Σε σχέση ειδικά με αυτό η αποδοχή ήταν καθολική και εν τέλει το Υπουργείο Πολιτισμού από ό,τι φαίνεται κατέληξε σε συμφωνία και θα προβεί στην αγορά τους. Μέχρι εδώ όλα καλά, ιδίως διότι μπήκε στην άκρη η διχόνοια και γενικότερα η πληγή που ακόμα υπάρχει στη χώρα μας σε σχέση με την αντίσταση και τα όσα ακολούθησαν το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.
Στη συνέχεια άρχισαν βέβαια οι αντεγκλήσεις και αναθερμάνθηκαν τα παλιότερα πάθη, πράγμα το οποίο είναι σίγουρα λυπηρό. Βασίζεται στο φανατισμό και την ιδεοληψία που ως γνωστό αμφότερα τυφλώνουν.
Αυτό που στενοχωρεί περισσότερο αυτούς που σκέφτονται με ψυχραιμία -κι εγώ θα ήθελα να πιστεύω, ότι είμαι ένας από αυτούς- είναι, ότι άλλη μία μεγαλειώδης στιγμή της σύγχρονης ιστορίας μας, με την οποία μεγαλώνουν γενεές γενεών, έχει στην κατάληξή της με μελανά χρώματα και ο σύγχρονος διάλογος πολλές φορές επικεντρώνεται εκεί.
Σε πρώτο επίπεδο και ενόψει του γεγονότος, ότι η εμφάνιση των φωτογραφιών αυτών μας ξύπνησε αναπόφευκτα μνήμες, ας κρατήσουμε δύο πράγματα. Αφενός, ότι το σύνολο -και αν όχι αυτό το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος- του πληθυσμού προέβαλε σθεναρή αντίσταση στον ξένο, φασίστα, κατακτητή. Το σύνολο του πληθυσμού και ανεξαρτήτως ιδεολογίας.
Ένα δεύτερο βέβαια στοιχείο που θα πρέπει να αναδείξουμε σε αυτή τη συζήτηση είναι η εικόνα που δίνουν οι μελλοθάνατοι. Φαίνεται, να είναι τόσο ψύχραιμοι και ήρεμοι μπροστά στο βέβαιο θάνατο, ο οποίος συν τοις άλλοις είναι και βίαιος. Εύλογα αναρωτιόμαστε όλοι μας, αν θα είχαμε την ίδια στάση, γνωρίζοντας, ότι η ζωή θα τελειώσει απότομα. Επίσης, αν η ηρωική αυτή στάση είναι αποτέλεσμα της βαθιάς πίστης στις ιδέες των παλικαριών αυτών. Αναμφίβολα όμως, μπροστά σε αυτή την πίστη θα πρέπει να υποκλιθούμε με θαυμασμό. Και ίσως να δείξουμε και λίγη ζήλια;
*Ο Παναγιώτης Σκουρής είναι επίκουρος καθηγητής ευρωπαϊκού δημοσίου δικαίου στο Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, δικηγόρος και συνιδρυτής του δικηγορικού γραφείου AnPLegal Praxis (www.anplegal.gr).
- Θεσσαλονίκη: Έκλεισε νησίδα σε δρόμο «καρμανιόλα» - Χωρίς ορατότητα, συνεχή τροχαία
- Θεσσαλονίκη: Αίτημα για μειωμένο εισιτήριο 50% σε σπουδαστές ΙΕΚ - Σε Μέσα Μεταφοράς
- Θεσσαλονίκη: Βανδάλισαν το μνημείο για το Παλαιό Εβραϊκό Νεκροταφείο στο ΑΠΘ
- Τύμπανα πολέμου στη Μ. Ανατολή: Ανοίγει καταφύγια το Ισραήλ - Συναγερμός στο Ιράν
